Zwart schmink


In het Sint Nicolaas feest komen steeds opnieuw bepaalde kenmerken terug. In het bijzonder zijn daar de kenmerken die aan de begeleider van Sint Nicolaas toegeschreven worden, te weten: het zwarte (of gemaskerde) gezicht, de roe, de zak, en de ketting. Soms komen daar ook nog huiden en hoorns aan te pas. Wat veel mensen niet weten is dat Sint Nicolaas en zijn begeleider soms samenvloeien tot een gestalte waarbij deze kenmerken behouden blijven. De begeleider of soms Sinterklaas zelf is meestal gemaskerd, waarbij het met roet zwartgemaakte gezicht moet worden gezien als de goedkoopste vorm van maskerade, zo oud als de ontdekking van het vuur. In gebieden waar mensen wonen met een lichte huid, zeer aantrekkelijk voor vermomming, alhoewel het ook voorkomt bij volkeren die een donkerder huidskleur hebben.

De (tot nog toe) oudste bron waaruit blijkt dat in Nederland de zwart schmink traditie voorkomt dateert van 1736. In het boek wordt een hoofdstuk gewijd aan het zwart schminken van gezichten in Europa. Nederland wordt in het boek specifiek benoemd waar uit blijkt dat men rond de tijd van Sint Nikolaas hun gezichten zwart schminkten. Inmiddels kennen we ook nog een oudere bron uit 1718 waarin dit gegeven naar voren komt in het Sint Nicolaasfeest.

Dit kenmerk komt in de volgende bronnen en onderwerpen voor:

Teksten:
  1. 1708 – “Die zwarte bullebak, mismaakt van top tot teen”
  2. 1717 – Een Amsterdammer kwam gekleed als Harlekien, In schyn van Sinte Klaas, en deelden aan hun meeden
  3. 1718 – Wens ik hem dat al het Roet: Valt uyt d’Schoorsteen op syn Snoet.-Vrysters Klagt, Over Sint Nicolaes
  4. 1736 – In Holland ziet men het gemeene volk eenigen tyd voor Kersmis byna eene volkomene mascarade aanrechten
  5. 1748 – Toen Zwarte Sinteklaas reed met zyn Rott op stelten.
  6. 1749 – …hen dreigen, dat, als ze niet zoet zyn, de zwarte man, Piet met de pooten enz, hen zal by komen
  7. 1766 – Dus al wat onder naam van diergelyke grollen
  8. 1780 (1796) – Monsterdier – eene koe-huid omgeslagen, zoo dat de hoornen vlak boven het gezicht kwamen, […] en de staart kronkelde achter aan.
  9. 1792 – mijn bakhuis had ik zwart gemaakt, en ik rammelde zoo verschrikkelijk met de ketting, […] dat ik Sinter Klaas was, die nu reed
  10. 1794 – Zo dra de kinderen weeten, wie die bullebak of de zwarte man is, dan lachen zij er mede
  11. 1800 – Sinterklaas… zwarten Man…Piet Poot
  12. 1802 – … dat men, op den dag, die aan eenen roomschen Heiligen, St. Nikolaas genaamd, gewijd is, kerels verkleedde en zwart maakte, …
  13. 1805 – Ha, daar heb ik je, welkom Zwarte Piet
  14. 1809 – Want offschoon beiden een paar deftige Heiligen zijn, scheppen de vrome Kristenen ‘er toch een boosaardig vermaak in, om ter hunner eere, elkander, en hun kinderen, de stuipen op het lijf te jagen
  15. 1815 – daarom is het bangmaken van jonge kinderen, voor bullebakken, zwarte mannen, voor St. Nicolaas, of wat van die natuur meer zij hoogst berispelijk
  16. 1817 – “Ik zal op St. Niklaas, u zoenen als ik kan,[….] Verkleed en zwart gemaakt, komt Jan het huis in, maar…”
  17. 1819 – als gij niet stil zijt, dan komt de zwarte man! Als gij het niet spoedig doet, dan zal St. Nicolaas u medenemen
  18. 1821 – De Bullebak – Kleinen Andries
  19. 1827 – en nu zagen wij, zoo wij meenden, duidelijk St. Nicolaas met een zwart gezigt, met eene ruige muts op, en eene zweep en roede in de hand, de deur uitsluipen.
  20. 1827 – The similarity between the Italian Beffana (Befana) and the ideal [black!] Sandy Claus of the American children is curious.
  21. 1828 – Wij denken om geen’ zwarten man, Maar wel om het loon der deugd.”
  22. 1829 – En van een’ Zwarten man, Die in den avond dan Den schoorsteen uit kwam rijden. Hij heette Sinterklaas,…
  23. 1832 – Zwarte Klaas, de god der schoorsteenvegers…
  24. 1835 – knevels… welke gij u te Sint Nicolaas met gebrande kurk gemaakt hebt
  25. 1835/1840 – Nimmer, nimmer zal ik meer voor Sinter Klaas spelen (zwart momaangezicht)
  26. 1836 – Den zwarten knecht van St. Nikolaas met kettingen
  27. 1837 – … zij weten, dat St. Nicolaas niet door den schoorsteen komt; dat “wie aan een’ zwarten man gelooft, van zijn verstand beroofd is!”
  28. 1840 – …en ziedaar de oorzaak, waarom de Duivel in het bijgeloof insgelijks met bespotting wordt bejegend.
  29. 1840 – Pieterman…daar wij al deze namen gerust kunnen aanmerken als op den Duivel overgevloeid van de Huisgeesten
  30. 1840 – Zoo spreekt men in Duitschland van Knecht Ruprecht en Knecht Nikolaas.
  31. 1840 – Zwarte Piet, Joost, Jochem, Oude Joost, Oude Jochem, Hans, Hansneef, Hansmichel, Joris op de Stelten, Heintje Pik, Oom Hendrik, Hein en Heintjeman
  32. 1848 – “Wel jongen! daar kwam hij [sint Nicolaas] zoo zwart als een schoorsteenveger, met kettings omhangen, bij ons in de kamer.
  33. 1849 – eene oude vrouw (somwijlen speelt ook een man deze rol) met zwarte kleederen en een met roet besmeerd aangezigt: dit is de befana, het spook..[…] Deze vertooning met onze st. Nicolaas-verschijning verwant…”.
  34. 1849 – Met eene vreesachtige houding wees het naar den schoorsteen, en kon van schrik naauwelijks zeggen, dat de zwarte man daar was. (schoorsteenveger)
  35. 1849 – zoo als thans nog wel onverstandige lieden hunne kinderen met den bullebak, den zwarten man bang maken en naar bed jagen. Gij weet zelf wat voor fratsen met Sinterklaas worden uitgevoerd.
  36. 1850 (voor 1850) – Geen zwarte kop Met huiden om het lijf geslagen En hoornen op. Geen ketens ramm’len langs de keijen
  37. 1854 – “, en op Sint Nicolaasavond geen bisschop gezien of hy had een zwart gezicht, rammelde vervaarlijk met ketenen en vroeg met een holle stem: zijn hier ook stoute kinderen!”
  38. 1855 – “die snottige stinkerde Sin-ther Klaas, met zijn gezicht zoo zwart,”
  39. 1858 – wordende naar zijn zwart haar Heintje Pik genoemd.”
  40. 1860 – met de groote bisschopsmuts op het hoofd en voor het overige gehuld in een wollenkleed of in een beddelaken, vergezeld van zijnen minder heiligen dienaar, Pluto, Zwarteman, of knecht Ruprecht geheeten.”
  41. 1863 – …en zwarte Klaas of Haantje-Pik, kan je dan beet krijgen.”
  42. 1866 – De grooten noemen hem Geweten. – Gij noemt hem maar den Zwarten Man.
  43. 1870 – wij kopieëren zoo goed wij kunnen de verschrikkelijke Sint Nicolaassen, […] en wij oefenen ons, om eens zeer leelijk voor den dag te komen, met ketens en een zwart gezigt […] men moet de krulkopjes dan nog een beetje geestig weten schrik aan te jagen.”
  44. 1871 – …ten slotte was de heilige bisschop ook geen moriaan…
  45. 1872 – …omringd door een hofstoet van zwarte knechts…
  46. 1872 – Mijn Sinterklaas was een man te voet met een grove pij en een bonte muts. Achter zich aan sleepte hij een ketting, die over de steenen in onzen gang kletterde […] Ze hadden hem over de daken hooren rijden. Het hinneken van zijn paard had hen uit den slaap gehouden. Zijn zwarte knecht had kist bij kist door den schoorsteen leeggestort.”
  47. 1873 – Wij hebben weinige dagen geleden, op nieuw St. Nicolaas gevierd
  48. 1875 – Sint Nicolaas komt in de stad,
  49. 1876 – St. Nicolaas met zijn zwarten knecht werd door 4 zwarte paarden door twee negers gereden
  50. 1880 – Sint Nicolaas-avond – Zwarte knecht/masker
  51. 1882 – Intocht in Groede (Zeeland)
  52. 1893 – Sinterklaas is bij ons geweest […], of eigenlijk zijn knecht.
  53. 1895 – Het doode Paard – W. Metz Tz.
  54. 1895 – Winschoter Zwarte Pieten droegen ook mijters
  55. 1928 – Hierop staan en liggen het speelgoed, de taai-taaipoppen en suikerbeesten die Sint en Piet ‘gereeje’ hebben.
  56. 1934 – De zevende geschminkte Zwarte Piet
  57. 1935 – Organisatoren en stoet met Zwarte Pieten! (Intocht Amsterdam)
  58. 2014 – Zwarte Piet is premodern en geen slaaf
Tekstbron:
  1. 1736 – “Naaukeurige beschryving der uitwendige godtsdienst-plichten, kerk-zeden en gewoontes van alle volkeren der waereldt”
  2. 1781 – “Kleine gedigten voor kinderen” (elfde druk)
  3. 1805 – De horoskooptrekker, of De speculant in effecten
  4. 1821 – Voorvallen en merkwaardigheden uit het leven van den kleinen Andries
  5. 1850 – Sint Nikolaas en zijn knecht
  6. 1871 – De Volksvermaken
  7. 1872 – Java-bode : nieuws, handels- en advertentieblad voor Nederlandsch-Indie
  8. 1895 – Sint Nicolaas vertellingen – W. Mets
  9. 1982 – Amsterdams Sinterklaasboek
Begeleiders:
  1. Befana
  2. Hans Trapp
  3. Père Fouettard/Saint Fouettard/Vader Geselaar
  4. Zwarte Piet
Foto's:
  1. 1829 – De Nederlandsche kindervriend : in gedichtjes voor de welopgevoede jeugd
  2. 1885 – Oudste Sinterklaasfoto – Tramstation van Purmerend
  3. 1898 – Sinterklaas en Zwarte Piet te Volendam
  4. 1900 – Sinterklaas en Zwarte Piet, Oud Ommen
  5. 1901 – Basisonderwijs. St. Nicolaas bezoekt de kleuterschool van de St. Anna-parochie.
  6. 1908 – Sinterklaas en Zwarte Piet op de fröbelschool, Alkmaar
  7. 1908 – Sinterklaas en Zwarte Piet, (Oud Ommen )
  8. 1909 – Sinterklaas en kleine Piet bezoeken een school
  9. 1910 – Sinterklaas en Zwarte Piet te paard, Nijmegen
  10. 1910 – Sv. Miklavž (Slovenië)
  11. 1913 – Sint Nicolaas-optocht door Utrechtse studenten
  12. 1914 – Sinterklaas en Zwarte Piet te paard, Petten
  13. 1914 – Sinterklaas met zijn Pieten, Bergen op Zoom
  14. 1917 – Intocht Sint Nicolaas in Loenen aan de Vecht.
  15. 1920 – Piet en Sint te paard, Bergen op Zoom
  16. 1920 – Sint te paard, Arnhem
  17. 1923 – Sinterklaas intocht, Alkmaar
  18. 1924 – Sinterklaas en Zwarte Piet, Dordrecht
  19. 1924 – Zwarte Piet zonder pruik en een (mottige) Klaas in een koets.
  20. 1925 – Katholieke Illustratie (6 foto’s)
  21. 1927 – Sinterklaas en Zwarte Piet (huisbezoek)
  22. 1927 – Sinterklaas En Zwarte Piet op bezoek
  23. 1927 – Sinterklaas en Zwarte Piet, school bezoek te Soest
  24. 1928 – De lotgevallen van Snuffelgraag en Knagelijntje
  25. 1930 – Onderwijzeressen met Sinterklaas en Zwarte Piet (Velsen)
  26. 1930 – Sint en Pieten te paard, Nijmegen
  27. 1930 – Sint Nicolaas met Zwarte Piet, Maastricht
  28. 1930 – St. Nicolaas en Zwarte Piet op bezoek huisgezin
  29. 1933 – Sinterklaas en Zwarte Piet op huisbezoek
  30. 1933 – Vereniging Sint Nicolaas voor allen (2)
  31. 1934 – De zevende Zwarte Piet
  32. 1934 – Intocht amsterdam , met de zevende Piet
  33. 1934 – Sinterklaas met zijn Zwarte Pieten, Dordrecht
  34. 1935 – Intocht Sinterklaas, Waalwijk
  35. 1935 – Vereniging ‘Sint Nicolaas voor allen’ (Nijmegen)
  36. 1935 – Zwarte Pieten bij intocht Amsterdam-1
  37. 1935- Zwarte Pieten bij intocht Amsterdam-3
  38. 1937 – Sinterklaas en Zwarte Piet op school
  39. 1939 – Mechelen, zwarte figuur met hoorns
  40. 1939 – Sinterklaas en zijn Pieten staan klaar voor vertrek naar een Sinterklaasfeest
  41. 1940 – Het Zwarte Piet Probleem (verduisteringsmaatregel)
  42. 1940 – Sinterklaas met zijn Zwarte Pieten, Reek
  43. 1942 – Intocht Sinterklaas, voor de oude Jongensschool, nu Johan Frisoplein
  44. 1942 – Intocht Sinterklaas, voor de oude Jongensschool, nu Johan Frisoplein
  45. 1942 – Sinterklaas en Zwarte Piet bezoeken een kleuterschool
  46. 1944 – Intocht Sinterklaas met Pieten
  47. 1944 – St. Nicolaas in de schuilkelder van de school aan de Dominicanenstraat
  48. 1945 – Intocht Eindhoven
  49. 1945 – Sinterklaas bij de Vlisco
  50. 1946 – Sint en Zwarte Pieten in Zandvoort
  51. 1948 – Sint en Pieten te paard, intocht Roosendaal
  52. 1948 – West Kapelle
  53. 1950 – Aankomst van Sint Nicolaas op het station Vught.
  54. 1951 – Sint Nicolaas en twee Pieten bij BVV leden.
  55. 1951 – Sinterklaas en Zwarte Piet op bezoek, Groningen
  56. 1952 – Sint-Ignatiuscollege te Amsterdam, (foto uit het blad, Katholieke Illustratie)
  57. 1952 – Sinterklaas en Zwarte Pieten gezelschap
  58. 1952 – Sinterklaas en Zwarte Pieten, Helmond
  59. 1952 – Zwarte Piet en Sint in Eindhoven
  60. 1953 – Intocht Alkmaar
  61. 1953 – Piet en Sinterklaas te paard, (Katholieke Illustratie)
  62. 1953 – Sint op de Prins Willem I scouting groep 4 Eindhoven (ketting)
  63. 1953 – Sint op de Prins Willem I scouting groep 4 Eindhoven (ketting) – 2 –
  64. 1954 – Intocht Amsterdam, Meerdere Pieten op bromfietsen
  65. 1954 – Sinterklaas, Paardenknecht/heraut en Zwarte Piet
  66. 1955 – Sinterklaas en 2 Pieten, Sprang-Capelle
  67. 1955 – Zwarte Piet bij de Bitri Scooterfabriek te Dokkum
  68. 1956 – PORTRET VAN SINTERKLAAS, ZWARTE PIET EN HELPER MET BOEK
  69. 1959 – Piet te paard, intocht Goes
  70. 1960 – Intocht Assen
  71. 1960 – Pieten te paard, landelijke intocht Rotterdam
  72. 1960 – Sint en Piet rijdend te paard, Vlissingen
  73. 1960 – Sinterklaas en Zwarte Piet op school, Oosterpoort, Groningen
  74. 1960 – Zwarte Piet met roe, zak en ketting
  75. 1961 – Intocht Assen
  76. 1961 – Pieten en Sint te paard, Waalwijk
  77. 1961 – Pieten te paard,intocht Waalwijk
  78. 1962 – Pieten te paard, regio Amsterdam (Slotermeer)
  79. 1963 – Pieten te paard, intocht Bergen op Zoom
  80. 1964 – Intocht Surhuisterveen
  81. 1964 – Portretfoto (Sinterklaas-3 Pieten-2 herauten)
  82. 1965 – Piet te paard, landelijke intocht Vlissingen
  83. 1965 – Pieten te paard, Vlissingen
  84. 1965 – Zwarte Pieten, Oranje Vereniging Tivoli, Eindhoven
  85. 1967 – AMSTERDAM-SINTERKLAASFEEST-VERHUUR KLEDING
  86. 1969 – Pieten te paard, Schagen
  87. 1970 – Sint met zijn twee Pieten, Haarle
  88. 1970 – Sinterklaas intocht met de stoomboot, Haarlem
  89. 1982 – Onderzeedienst Sint Nicolaasfeest
  90. 1996 – Stoomboot met Sint en zijn Pieten, Werkendam
  91. 2008 – Pieten te paard, Zaandam
  92. 2011 – Pieten te paard, intocht Amsterdam
  93. 2012 – Piet te paard, intocht Roosendaal
  94. 2012- Ass de Kleeschen haut och bei Iech komm? (Luxemburg)
  95. 2013 – BELGIE – NIKOLAUS UND HANS MUFF
  96. 2014 – Krampus Travisio Italië
  97. 2014 – Pietjes te paard, Rotterdam
  98. 2015 – Kleeschen an Houseker (Luxemburg) (2 foto’s)
  99. 2015 – Tuifltog Sterzing Vipiteno
  100. 2016 – Horsens Denemarken Kerstintocht, zwarte figuur
  101. 2016 – Saint Nicolas invite Christkindel et Hans Trapp
  102. De Sint (A. Mestag) en Piet/Nicodemus (C. Moens)
  103. De Sint op bezoek bij Huis Tas in de Brusselsestraat. Jaartal onbekend.
  104. Hualian festival 1
  105. Hualian festival 2
  106. Hualian festival 3
  107. Intocht in Mill, ca. ?
  108. Jaartal onbekend: Sinterklaas en Zwarte Piet (schoolbezoek)
  109. Sint Maarten 1
  110. Sint Maarten 2
  111. Sinterklaas en Zwarte Piet (Berlicum)
  112. Sinterklaas en Zwarte Piet in een boerendorp (Hattem)
  113. Sinterklaas en Zwarte Piet op bezoek bij een rooms-katholieke Zeeuwse familie in klederdracht
  114. Sinterklaas en Zwarte Piet op bezoek bij pastoor (Cromvoirt)
  115. Sternsinger 1 – Driekoningen feest 6 januari
Films:
  1. 1927 – Sinterklaas en Zwarte Piet (op een Ezel) bezoeken een school
  2. 1929 – Intocht Breda , schimmel op het dek!
  3. 1934 – Intocht Amsterdam
  4. 1934 – St. Nicholas Day In Austria Aka “Little Christmas” In Austria – Long Version
  5. 1935 – Intocht Amsterdam , Sinterklaas mèt Zwarte Pieten! en Herauten
  6. 1939 – Sinterklaas te Arnhem
  7. 1941 – Sinterklaas, Zwarte Piet en herauten onder toezicht Duitse bezetter
  8. 1945 – Léiwe Kleeschen (gudde Kleeschen) – Ons verluere Sprooch – Luxemburg
  9. 1947 – Feestelijke Intocht Sinterklaas (Haarlem )
  10. 1948 – Intocht Deventer
  11. 1949 – Aankomst Sinterklaas, Zandvoort
  12. 1950 – Balikpapan Sinterklaas
  13. 1950 – Intocht Assen (dl.2)
  14. 1955 – Sinterklaas komt aan per helikopter (Den Haag)
  15. 1958 – Raamsdonk Sinterklaas intocht
  16. 1958 – Sinterklaas in Waalwijk
  17. 1959 – Sinterklaasintocht (plaats?)
  18. 1960 – Intocht Brielle
  19. 1960 – Intocht Sinterklaas, Hoogeveen
  20. 1960 – Intocht Zandvoort
  21. 1960 – Sunterklaas intocht Hoogeveen
  22. 1961 – Sinterklaas aankomst per trein te Den Haag
  23. 1962 – Sinterklaas aankomst in Deventer
  24. 1962 – Sinterklaas in Amsterdam intocht
  25. 1968 – Intocht per trein, Velp
  26. 1969 – Intocht Baarn
  27. 1971 – Sinterklaas met Zwarte Pieten en herauten, Apeldoorn
  28. 1971 – Sinterklaas, Zwarte Pieten, Herauten, Spaanse edellieden Rotterdam
  29. 1975 – Kyllburg Eifel – Der heilige Nikolaus
  30. 1977 – Intocht Sleen
  31. 1978 – Intocht Sinterklaas, IJmuiden
  32. 1980 – De intocht van Sinterklaas in het winkelcentrum ‘Hof van Spaland’
  33. 1986 – Sinterklaas intocht Waddinxveen
  34. 1988 – Sinterklaas in Barendrecht
  35. 2011 – Mikuláš
  36. 2012 – Kyllburg – Der heilige Sankt Nikolaus
  37. 2015 – en we zingen en we springen (in het Frans!)
  38. 2016 – Engeland Wild Geraas (Arnold-Jan Scheer)
  39. 2016 – Het geheim van de Zwarte Sinterklazen (Scheer -Wild Geraas)
  40. Sinterklaas door de jaren heen in Zeeland
Illustraties:
  1. 1700 – De Kindervreter
  2. 1750 – Ons Nicolaas Goet Heylig Man… die van zijn paard niet komen kan.
  3. 1790 – La Befana
  4. 1840 – Sint te paard met een roetzwarte knecht als rasechte boeman
  5. 1849 – Eccola Vera Befana Pangiallo Toroni Boba Dolce
  6. 1849 – Met eene vreesachtige houding wees het naar den schoorsteen, en kon van schrik naauwelijks zeggen, dat de zwarte man daar was. (schoorsteenveger)
  7. 1869 – Intocht met donkere figuur
  8. 1875 – St. Nicolas Valse pour Piano
  9. 1881 – Tante Jet als Zwarte Klaas
  10. 1895 – Zwarte Knecht – Het doode paard. W. Mets Tz.
  11. 1900 – De Zwarte Sinterklaas van de Veluwe
  12. 1928 – Zwarte Piet met ketting – Jan Boer Sint Nicolaasvertellingen – Nans van Leeuwen
  13. 1950 – Zwarte Piet met ketting – tekenaar: Nans van Leeuwen
  14. 1960 – Vroom & Dreesman reclame – Zwarte Piet met ketting
  15. Belgische Centsprent – La saint Nicolas et saint Fouettard
  16. Belgische centsprent – zwarte knecht
  17. Jr. 80 – Illustratie snoepverpakking jaren
  18. Mikuláš a čert a anděl (Tsjechië)
  19. Zwarte Piet in luchtballon – let op zijn handen
Postkaarten:
  1. Groeten van Krampus – schoorsteen
  2. Krampus
  3. Nederlandse tekst, waarschijnlijk buitenlandse postkaart
  4. Postkaart jaren 70
  5. Sinterklaas en Pieten op stoomboot, jaren 70
  6. Sinterklaas postkaart jaren 70
Schilderijen:
  1. 1820 – Aquarel Sankt Nikolaus und Krampus – Xaver von Paumgarten
  2. 1870 – Pieter-mijn-knecht van Gaetano Chierici
  3. 1921 – Beeld en glas-in-lood Sint Nicolaas Denekamp (met Knecht Ruprecht?) en Zwarte Piet
Share