Duivels, geesten en spoken


Zwarte Piet wordt vaak met de duivel in verband gebracht. Zwarte Klaas en ook Zwarte Piet worden heel vaak in een adem genoemd met andere duivels, (water-)geesten en spoken waarvoor kinderen bang moeten zijn en die hun moeten helpen zich goed te gedragen. Uitgebreidere uitleg hierover vindt u hier.

SINT VELTEN
Sint Velten is af te leiden van Sint Valentijn. Sint Valentijn behoort net als Sint Nicolaas tot de midwinterfeesten.

Daarnaast is het aannemelijk dat Velten afgeleid is van het oude Duitse woord Valant. Valant betekent Duivel. Velten heeft ook in onze taal de betekenis van duivel.

Dit kenmerk komt in de volgende bronnen en onderwerpen voor:

Teksten:
  1. 1718 – Sinterklaaszang, aan Fillis
  2. 1722 – “Nikker is een naam, dien men aan den duivel geeft
  3. 1749 – …hen dreigen, dat, als ze niet zoet zyn, de zwarte man, Piet met de pooten enz, hen zal by komen
  4. 1752 – Dat Sinter-klaas Den ouden baas…
  5. 1766 – Dus al wat onder naam van diergelyke grollen
  6. 1768 – “Vrees niet, en maak niet veel geraas, Ik ben ‘t; ik toon u Nicolaas.”
  7. 1772 – Noch deeze Week valt de beroemde St. Nicolaasdag in: waarop ik in myne jeugd al vry sterk gesteld was, en dien ik niet gaarne zou hebben zien afschaffen
  8. 1780 (1796) – Monsterdier – eene koe-huid omgeslagen, zoo dat de hoornen vlak boven het gezicht kwamen, […] en de staart kronkelde achter aan.
  9. 1871 – En zoo deed ook Sinterklaas zijn intogt door den schoorsteenpijp, zonder dat iemand ooit heeft kunnen merken, dat zijn ,,slickerdemickjes” naar ’t roet smaakten.
  10. 1790 – Dien Sinterklaas op stelten/ Sint Felten
  11. 1792 – mijn bakhuis had ik zwart gemaakt, en ik rammelde zoo verschrikkelijk met de ketting, […] dat ik Sinter Klaas was, die nu reed
  12. 1813 – Onlangs hadden wij St. Nicolaas avond….verschrikken door […] een’ zogenaamden bullebak
  13. 1819 – als gij niet stil zijt, dan komt de zwarte man! Als gij het niet spoedig doet, dan zal St. Nicolaas u medenemen
  14. 1821 (1823) – Dat Sint Niklaas, manhaft, te paard,
  15. 1825 – De heilige gaat rond en reikt de berkenroê – Spanje
  16. 1830 – De duivel op krukken
  17. 1840 – …en ziedaar de oorzaak, waarom de Duivel in het bijgeloof insgelijks met bespotting wordt bejegend.
  18. 1840 – Pieterman…daar wij al deze namen gerust kunnen aanmerken als op den Duivel overgevloeid van de Huisgeesten
  19. 1840 – Zwarte Piet, Joost, Jochem, Oude Joost, Oude Jochem, Hans, Hansneef, Hansmichel, Joris op de Stelten, Heintje Pik, Oom Hendrik, Hein en Heintjeman
  20. 1843 – …dat onze Nikker overeenstemt met den oud-Noordschen Nikr, insgelijks een watergeest
  21. 1843 (1894) – Boems! d’r valt ‘n roei, en strompelt Pieter brommend uut de kas.
  22. 1858 – wordende naar zijn zwart haar Heintje Pik genoemd.”
  23. 1863 – …en zwarte Klaas of Haantje-Pik, kan je dan beet krijgen.”
  24. 1873 – Wij hebben weinige dagen geleden, op nieuw St. Nicolaas gevierd
  25. 1864 – Nog herinner ik mij, onder de prettigste avonden, dien van Sinterklaas
  26. 1850 (voor 1850) – Geen zwarte kop Met huiden om het lijf geslagen En hoornen op. Geen ketens ramm’len langs de keijen
  27. 1840-1849 (184?) – Jaagt elkanderen geenen schrik aan. (momaangezicht St. Nicolaas)
  28. 1794 – Zo dra de kinderen weeten, wie die bullebak of de zwarte man is, dan lachen zij er mede
  29. 1800 – Sint Niklaas is ’t niet, ô neen! Die, gelyk een- spooker, ’s Nachts u door den Schoorsteen heen…
  30. 1811 – want grooter en leelijker bullebak, als jij bent, heb ik nog op geen’ St Nikolaas avond gezien.
  31. 1900 – ‘Binnen komen, anders word je gepakt door de Tientonen en Elfribben’.
  32. 1815 – daarom is het bangmaken van jonge kinderen, voor bullebakken, zwarte mannen, voor St. Nicolaas, of wat van die natuur meer zij hoogst berispelijk
  33. 1822 – Waarom, met zoo benaauwden blik, Den schoorsteen ingekeken?… Geen bullebak is hij, geen akelig spook
  34. 1828 – Wij denken om geen’ zwarten man, Maar wel om het loon der deugd.”
  35. 1831 – “Men doet, namelijk, gelijk ieder weet, Sint-Nikolaas niet slechts verschijnen, om de kinderen vrolijk te maken,[…] met oogen van vuur, met kettingen, met beestenhuiden,
  36. 1831 – “Anders komt de Bullebak, “En die steekt u in zijn’ zak.”
  37. 1837 – Zij nam zich daarbij in acht, den goeden Kinder-heilig niet tot een’ bullebak te maken
  38. 1847 – Ik zag: hij was een goede man, ’t Was louter voor de grap.
  39. 1848 – En dan dat gerammel van ketens en dat geklets op klompen en dat vervaarlijk gebrom en gebrul….. foei!
  40. 1849 – eene oude vrouw (somwijlen speelt ook een man deze rol) met zwarte kleederen en een met roet besmeerd aangezigt: dit is de befana, het spook..[…] Deze vertooning met onze st. Nicolaas-verschijning verwant…”.
  41. 1849 – zoo als thans nog wel onverstandige lieden hunne kinderen met den bullebak, den zwarten man bang maken en naar bed jagen. Gij weet zelf wat voor fratsen met Sinterklaas worden uitgevoerd.
  42. 1849 – Met eene vreesachtige houding wees het naar den schoorsteen, en kon van schrik naauwelijks zeggen, dat de zwarte man daar was. (schoorsteenveger)
  43. 1853 – Een reizende hansworst te paard of op klompen, een vervaarlijk spook met rammelende kettingen in den schoorsteen om de kleine kinderen bang te maken…
  44. 1860 – Misschien komt hij weer met vuurige oogen, met ketenen rammelend, in een beestenhuid… “dat praat ge hun… in nog geen eeuwen uit het hoofd.”
  45. 1820 – Kindereter – dat Sint Nicolaas geschenken bragt en dat hij eenen straffen vent den Kinderëter vooruitzond om te zien of zij zich zoo wel gedragen hadden…
  46. 1866 – verbeeld door verpoetste, vermomde, gemaskerde en verkleede lieden; rondom liepender, hoe zal ik ze heeten? menschen? in beestenvellen en met steerten en hoorns aan
  47. 1869 – …hadden we kunnen vermoeden dat de angstverwekkende knecht met zijn bokkenfacie en zijn afzigtelijke horens de zoon van vaders oppasser was
  48. 1800 – Sinterklaas… zwarten Man…Piet Poot
Tekstbron:
  1. 1781 – “Kleine gedigten voor kinderen” (elfde druk)
  2. 1813 – “Almanak voor de huishouding, keuken en gezondheid, voor het jaar 1814”
  3. 1830 – De duivel op krukken:
  4. 1843 – P.C. Hoofts Warenar (oorspronkelijk uitgegeven 1617)
  5. 1871 – De Volksvermaken
Foto's:
  1. 2016 – Saint Nicolas invite Christkindel et Hans Trapp
Films:
  1. 1934 – St. Nicholas Day In Austria Aka “Little Christmas” In Austria – Long Version
  2. 1975 – Kyllburg Eifel – Der heilige Nikolaus
  3. 2010 – Krampuslauf Graz
  4. 2011 – Mikuláš
  5. 2012 – Kyllburg – Der heilige Sankt Nikolaus
  6. Krampusumzug 1933 – Habergeiss
Illustraties:
  1. 1840 – Sint te paard met een roetzwarte knecht als rasechte boeman
  2. 1875 – St. Nicolas Valse pour Piano
  3. 1885-1890 Sint Nicolaasspel
  4. 1840-1949 (184?) – Jaagt elkanderen geenen schrik aan
  5. 1849 – Met eene vreesachtige houding wees het naar den schoorsteen, en kon van schrik naauwelijks zeggen, dat de zwarte man daar was. (schoorsteenveger)
Postkaarten:
  1. Krampus als watergeest 2 kaarten
  2. Nederlandse tekst, waarschijnlijk buitenlandse postkaart
Schilderijen:
  1. 1332 – Duivel met kind (Scenes uit het leven van Sint Nicolaas)
  2. 1820 – Aquarel Sankt Nikolaus und Krampus – Xaver von Paumgarten
Share