We zijn nog druk bezig met deze website aan het herinrichten. Dat is een hele klus. Nog niet alle info is beschikbaar.

Zwarte Piet

[vc_row][vc_column width=”2/3″][vc_column_text css=””]Voorwoord
Op 26 oktober 2016 is er een artikel van het Sint en Pietengilde verschenen waarin klip en klaar wordt bewezen dat de oorsprong van Zwarte Piet in de Zwarte en gemaskerde Edelmanklazen ligt, die al voor 1850 de ronde deden in Nederland. Lees er, voordat u hier verder leest, alles over in het artikel: Zwarte Klaas is Zwarte Piet[/vc_column_text][mpc_accordion preset=”mpc_preset_1″ content_preset=”_mpc_preset_6″ auto_indent=”” opened=”0″ title_font_preset=”mpc_preset_20″ title_font_color=”#333333″ title_font_size=”16″ title_font_transform=”uppercase” title_font_align=”left” title_padding_divider=”true” title_margin_divider=”true” title_margin_css=”margin-top:10px;margin-right:0px;margin-bottom:0px;margin-left:0px;” hover_title_color=”#f29760″ content_font_preset=”mpc_preset_13″ content_font_align=”left” content_padding_divider=”true” content_padding_css=”padding-top:0px;padding-right:0px;padding-bottom:0px;padding-left:0px;” content_margin_divider=”true” content_margin_css=”margin-top:10px;margin-right:0px;margin-bottom:10px;margin-left:0px;” margin_divider=”true” margin_css=”margin-top:0px;margin-right:0px;margin-bottom:0px;margin-left:0px;” mpc_icon__transition=”fade” mpc_icon__icon=”eti eti_arrow_carrot-right_alt2″ mpc_icon__icon_color=”#adadad” mpc_icon__icon_size=”20″ mpc_icon__hover_icon=”eti eti_arrow_carrot-down_alt2″ mpc_icon__hover_icon_color=”#f29760″ mpc_icon__mpc_tooltip__border_divider=”true” mpc_icon__mpc_tooltip__padding_divider=”true”][mpc_accordion_tab title=”Inleiding”][vc_column_text css=””]

Zwarte Piet is een belangrijke figuur in het Nederlandse Sinterklaasfeest. Er bestaat een grote controverse rond de figuur van Zwarte Piet. Het  grootste probleem daarbij is dat mensen niet op fatsoenlijke wijze kunnen zeggen: “Ik ben het niet met je eens.” Aan beide kanten gaat dit vaak gepaard met beledigingen, scheldpartijen of erger. Er zijn er die hem Racisme of wel racistisch noemen. Maar deze beschuldiging is veel te sterk, gezien zijn herkomst, geschiedenis en plaats in het Sinterklaasfeest. De meeste mensen kennen de culturele achtergrond van dit feest eigenlijk niet zo goed. Bij het negatieve oordeel over Zwarte Piet gaat men helaas uit van veel onjuiste en onvolledige informatie. Daardoor worden conclusies getrokken die geen rekening houden met de Nederlandse en Europese historie van dit feest die een belangrijke rol spelen in deze figuur. De benadering vanuit kolonialisme en slavernij laat hiervoor meestal geen enkele ruimte en de voorstellen voor verandering lijkt men wel op te willen leggen. Dit kan niet. Verder zijn er tegenstanders van Zwarte Piet die het label racist snel en kwistig plakken op eenieder die kritisch staat ten opzichte van de beweringen die zij doen en de bronnen die zij gebruiken. Deze houding is zeer kwalijk te noemen. Temeer daar de informatie die zij over Zwarte Piet naar buiten brengen te vaak onjuist en onvolledig is.

[/vc_column_text][/mpc_accordion_tab][mpc_accordion_tab title=”Tradities van de inheemse bevolking”][vc_column_text css=””]Waarschijnlijk kan er in enkele gevallen soms best nog het een en ander aan het uiterlijk van de figuur verbeterd worden, zodat mogelijk negatieve associaties die er op grond van de gelijkenis met blackface zouden zijn, kunnen verdwijnen. Het is hier echter wel zaak om ten aanzien van de figuur zich te baseren op juiste feiten over zijn geschiedenis en er niet onnodig zaken in te willen zien die er feitelijk niet zijn! Daarbij moet iedereen die met die verandering te maken krijgt hierover zijn zegje kunnen doen. In de drang om Zwarte Piet geforceerd op de agenda te krijgen, loopt dit aspect gevaar en dreigt Zwarte Piet onder dwang aangepast te worden en dat is niet terecht. Ook moet terdege rekening worden gehouden met de veranderingen die al zijn ingezet. De huidige Zwarte Piet is allang niet meer de herinnering van sommigen uit de jeugd. Er is al heel veel veranderd! Verder zouden alle mensen zich moeten verdiepen in de volledige historie van de figuur en zich niet blind staren op een aspect ervan. Daarbij zou het inzicht moet groeien dat dit niet geheel ter eigen interpretatie is. Het besef dat blackface niet de oorsprong is van de figuur moet hiertoe echter wel erkend worden. Dit moet in het gesprek tussen voor- en tegenstanders meegenomen worden en aan hun kinderen worden doorgegeven!

Het is erg belangrijk er rekening mee te houden dat Zwarte Piet deel uitmaakt van de traditie van de originele bevolking uit deze regio. Ongeacht andere invloeden die een effect gehad kunnen hebben! Hierbij moet ook rekening worden gehouden met het feit dat, door uit te gaan van blackface, echt oorspronkelijke zaken verkeerd geïnterpreteerd worden. Daardoor worden problemen gezien waar ze feitelijk niet zijn. Dit betekent dat hij zeker niet verwijderd of onherkenbaar veranderd moet worden, alleen omdat mensen de traditie niet begrijpen of er aanstoot aan nemen. De zwarte kleur, maar ook de kleding, de krullen en het gedrag vormen een belangrijk en oorspronkelijk te duiden onderdeel van het feest. Er zomaar een screeningslijst van blackface naast houden zonder de oorsprong te erkennen, is onacceptabel. In deze tijd mag verwacht worden dat iedereen ook deze punten meeneemt bij een oordeel over Zwarte Piet.

Op deze website wordt het recht om bezwaar te maken tegen Zwarte Piet ondersteund. Dit geldt uiteraard ook voor het recht van anderen om het oneens te zijn met het oordeel en de meningen die door tegenstanders van Zwarte Piet gemaakt worden. Racisme moet en mag geen plek hebben in de samenleving. Extremistisch gedachtengoed en geweldsuitingen van zowel voor- als tegenstanders van Zwarte Piet, wordt met klem afgewezen. Het zoeken naar een gezamenlijke oplossing is het doel.

Deze website geeft informatie over de herkomst en geschiedenis van Zwarte Piet. Doordat veel media nog altijd foutieve informatie verstrekken in de diverse berichten, zijn veel mensen in de veronderstelling dat Zwarte Piet pas ongeveer 150 jaar geleden geïntroduceerd is dankzij een toen verschenen boekje van Jan Schenkman. Maar dat is bewezen niet waar. Zwarte Piet, of de begeleider van Sinterklaas, gaat in de kern überhaupt terug tot heidense tijden. Toen de kerk de heidense feesten wilde uitroeien, is de figuur van Sinterklaas toegevoegd aan de traditie. De heidense figuur (Zwarte Piet) werd daarbij de begeleider van de Sint. In Nederland als ook in de rest van Europa wordt Sinterklaas vergezeld van een (vaak zwarte) begeleider. Zijn uiterlijk verschilt van land tot land, maar (meestal) kan hij herkend worden aan zijn vier uitgesproken kenmerken die ze allen overal hebben:

Zijn maskerade (waarvan de goedkoopste en eenvoudigste versie een zwart gezicht is)
Zijn ketting
Zijn zak of mand (soms gevuld met kooltjes). In Nederland zitten de pepernoten en cadeautjes erin.
Zijn roe
(verder spelen ook vaak huiden en/of hoornen een rol).[/vc_column_text][/mpc_accordion_tab][mpc_accordion_tab title=”Overlap in uiterlijk, gedrag en karakter”][vc_column_text css=””]

Hier valt al direct de overlap op die er is tussen de historische `Zwarte Piet figuren` en de huidige Zwarte Piet, voor wat betreft het zwarte gezicht. Bij de bespreking van wat blackface is, zullen we ook overlappingen in gedrag en karakter tegenkomen. Daarbij is het zeer belangrijk dat mensen zich van deze overlappingen bewust zijn wanneer zij de figuur interpreteren en suggesties doen voor verandering. Het rigide vasthouden aan een eendimensionale verklaring voor het huidige uiterlijk en gedrag van Zwarte Piet is onjuist. Dat leidt tot fouten en overdrijving in de duiding van de figuur, waar het gaat om uiterlijk en gedrag. Tevens wordt Zwarte Piet dus, ook wanneer hij naar de historie juist wordt neergezet, onterecht als blackface geïnterpreteerd. Dit terwijl hier, bij zorgvuldig begrip van de figuur immers helemaal geen sprake van is. Het is niet zo dat alle Zwarte Pieten in heden en verleden fout zijn omdat ze zwart zijn, gekruld haar hebben, rood geschminkte lippen (binnen de eigen lipgrens) of omdat ze bepaald gedrag vertonen.  Hierbij is de oorsprong van wezenlijk belang. Bij het komen tot een mogelijke verandering van Zwarte Piet, waarbij de vermeende associatie met blackface zou verdwijnen, wordt op deze website groot belang gehecht aan het behoud van de onherkenbaarheid, de historie en de symboliek in het feest. Het nachtelijk bezoek van Zwarte Piet en het feit dat hij met zijn zwarte gezicht op dat punt onzichtbaar is, draagt zeker bij aan het wezen van de figuur en van het feest. Wie weet nog hoe hij elke nacht, voor het slapengaan, naar buiten keek om te zien of hij Zwarte Piet zijn nachtelijk werk zag doen? En dan te horen kreeg dat hij er wel was, maar juist door dat zwart voor ons meestal onzichtbaar is. Wie stond er niet bij de voordeur en wist heel zeker dat hij of zij Zwarte Piet nog net zag verdwijnen? Dit nadat er was aangebeld en de zak met cadeautjes voor de deur stond! Het net wel of het net niet zien van Zwarte Piet is een belangrijk element!

[/vc_column_text][/mpc_accordion_tab][mpc_accordion_tab title=”Door de schoorsteen?”][vc_column_text css=””]Piet is zwart omdat hij door de schoorsteen komt. Er is veel te doen over deze uitleg. Deze verklaring wordt door tegenstanders van Zwarte Piet vooral gezien als een recent bedachte uitvlucht om zijn werkelijke wezen te verdoezelen. Wie zich echter echt goed verdiept in de andere gavenbrengers in Europa ziet dat deze verklaring overal wordt gebruikt om het zwart te verklaren van de gavenbrengers in de midwinterperiode. Hieruit kunnen heel andere conclusies getrokken worden ten aanzien van de schoorsteenverklaring, namelijk dat het opnieuw een bewijs is van het feit dat Zwarte Piet in wezen veel ouder is dan velen menen. Dat dit verhaal over zijn voorgangers (de Zwarte Klazen en de meer duivelsachtige figuren) de ronde deed en ook dat Zwarte Piet in het volksgeloof gewoon met deze andere gavenbrengers verbonden is en een gemeenschappelijke oorsprong kent. Het wordt onder andere gezegd van:

Schmutzli (Zwitserland), Warum ist der Schmutzli immer so schwarz? Dennis: Weil er durch den Kamin kommt.
Over Befana (Italië) Da die Hexe natürlich auf einem Besen durch den Kamin einfliegt, schaut sie schwarz verrußt aus. Bösen Kindern steckt sie allerdings keine Süßigkeiten in die Schuhe, sondern Holzscheite und Kohlestücke.
en over Pere Fouettard (Frankrijk)Often, his face is darkened to varying degrees. Some say it is because of his being born of a burned effigy, others say that it is from the soot in the chimneys that he goes down with St. Nicholas.,
Ook bij Knecht Ruprecht (Duitsland) wordt deze verklaring wel gehoord. Often, his black clothes and dirty face are attributed to the soot he collects as he goes down chimneys.[/vc_column_text][/mpc_accordion_tab][mpc_accordion_tab title=”Reformatie”][vc_column_text css=””]Tijdens de Reformatie werd het Sinterklaasfeest verboden door de kerk. De mensen bleven het echter vieren. Dit verklaart ook gelijk de afwezigheid van Sinterklaas en Zwarte Piet in tekeningen en schilderijen en ook in geschriften. Sommigen zien dit als bewijs dat Zwarte Piet voor 1850 niet bestond, maar er is veel waardevolle informatie die dit tegenspreekt. Het geraas (met bellen/kettingen) waarnaar ook in Nederlandse teksten wordt verwezen en dat Zwarte Piet nog steeds kenmerkt (denk aan het luide bonzen op de deur wanneer hij de cadeautjes brengt!, duidt erop dat er ook eerder wel degelijk sprake was van figuren die in de Sinterklaastijd op vergelijkbare wijze rondgingen). Op deze website wordt deze informatie verzameld en beschikbaar gemaakt voor iedereen. Op deze manier kan door iedereen zelf een oordeel gevormd worden.[/vc_column_text][/mpc_accordion_tab][mpc_accordion_tab title=”Bronvermelding”][vc_column_text css=””]De informatie op deze website komt o.a. uit de volgende boeken. Als informatie uit een specifiek boek gebruikt is, staat dit vermeld. (bijv. (Janssen) verwijst naar Nicolaas, de duivel en de doden). Hieronder volgt een literatuurlijst:

Frodsham, Paul
From Stonehenge to Santa Claus: the evolution of Christmas
2008 The history press, Gloucestershire

Janssen, Louis
Nicolaas, de duivel en de doden
1993 AMBO Baarn

Renterghem, Tonny van
Het geheim van Sinterklaas en de Kerstman
Waarin u de duistere kanten en de magische krachten ontdekt van onze oeroude heidense volksgebruiken.
1996, Kosmos-Z&K Uitgevers, Utrecht/Antwerpen
Engelse titel: When Santa was a shaman: ancient origins of Santa Claus and the Christmas tree 1995 Llewellyn publications

Scheer, Arnold-Jan
Wild Geraas, Mijn wonderlijke reizen met Sinterklaas en kerstman.
2010 Uitgeverij Aspekt, Soesterberg

Als informatie van een website wordt gebruikt is deze gelinkt aan plaatje en/of tekst en kan ingezien worden door erop te klikken.[/vc_column_text][/mpc_accordion_tab][/mpc_accordion][mpc_tabs active_tab=”9″ font_color=”#a0a0a0″ font_size=”14″ font_line_height=”1.75″ font_align=”left” content_padding_divider=”true” content_padding_css=”padding-top:10px;padding-right:0px;padding-bottom:20px;padding-left:0px;” background_color=”#f7f7f7″ padding_divider=”true” padding_css=”padding:20px;” margin_divider=”true” margin_css=”margin-top:20px;” mpc_button__font_color=”#707070″ mpc_button__font_size=”16″ mpc_button__font_transform=”uppercase” mpc_button__font_align=”center” mpc_button__border_divider=”true” mpc_button__padding_divider=”true” mpc_button__margin_divider=”true” mpc_button__hover_font_color=”#75cdde” mpc_button__hover_background_effect=”expand-horizontal” mpc_button__hover_border_divider=”true” mpc_button__mpc_tooltip__border_divider=”true” mpc_button__mpc_tooltip__padding_divider=”true” button_margin_divider=”true” button_margin_css=”margin-right:20px;”][mpc_tab title=”Geschiedenis” tab_id=”1717864880-1-84″][vc_column_text css=””]Belangrijk

Op 26 oktober 2016 is er een artikel van het Sint en Pietengilde verschenen waarin klip en klaar bewezen wordt dat de oorsprong van Zwarte Piet ligt in de Zwarte en gemaskerde Edelmanklazen die al voor 1850 de ronde deden in Nederland. Lees er, voordat u hier verder leest, alles over in het artikel: Zwarte Klaas is Zwarte Piet.

Geschiedenis van Zwarte Piet

Er zijn mensen die geloven en beweren dat er voor 1850, dus meer dan 150 jaar geleden geen Zwarte Piet figuren in Nederland waren. Dit is niet waar. Dit weten we uit verschillende bronnen waarin gesproken wordt over Zwarte of gemaskerde Klazen en duivelachtige figuren met masker of zwarte kop. Een heel belangrijke aanwijzing hier is het feit dat Zwarte Piet tot 1950 nog bekend was onder een groot aantal regionaal bepaalde namen. De herkomst van de naam Zwarte Piet wordt hier besproken.

 

De naam Pieterbaas of Pieter wordt echter ook al heel lang gebruikt. Ook zijn er veel foto’s bekend uit diverse gebieden in Nederland met Zwarte Pieten die duidelijk een heel andere achtergrond hadden dan het boekje Sint Nikolaas en zijn knecht, geschreven door Schenkman. Een overzicht daarvan vindt u hier. Ook de huidige Zwarte Piet is overigens niet eenduidig op het boekje van Schenkman terug te voeren zoals te lezen is het artikel Zwarte Klaas is Zwarte Piet.

In Amsterdam verscheen rond 1850 het boekje Sint Nikolaas en zijn knecht van Jan Schenkman. Schenkman was onderwijzer en het vermoeden is dat hij met zijn boekje het oude feest meer geschikt heeft willen maken voor kinderen. In het boekje verschijnt de donkere helper als donkere (Indische of Afrikaanse, ook wel oriëntaals genoemde) jongeman. In feite stelt hij geen mens voor. In het boekje heeft hij geen naam. De knecht zit net als Sint op een paard! Critici van Zwarte Piet zien hier een gelijkenis met zwarte pages. Verder onderzoek wijst op een andere ontwikkeling namelijk die vanuit de zwarte en gemaskerde Klazen, die zijn weerslag krijgt in kleding en uiterlijk van Zwarte Piet en waarbij hij gewoon de donkere helper blijft. Het is hier belangrijk niet eenzijdig  naar boekjes te kijken maar de aandacht te richten op de maskerades op straat. Van een gelijkenis met blackface is dan geen sprake en ook in de boekjes is het van belang eerst de Europese traditie te duiden voordat je met blackface interpretatie aan de gang gaat omdat je hier anders op het verkeerde been wordt gezet. In de maskerades op straat blijven oude versies van Zwarte Piet nog lang naast deze eveneens oude op zwarte edelmanklazen, Popanz en duivel gebaseerde figuren, die dus niet blackface zijn, bestaan.

(Klik de link en bekijk Zwarte Piet oftewel Sjaak Sjoer op deze foto uit ca. 1900-1910, Brabant)

 

Het Doode Paard van W. Mets Sint Nicolaasvertellingen 1895

De tekst van het bekende lied: “Zie ginds komt de stoomboot” is uit “Sint Nikolaas en zijn knecht” afkomstig. Er zijn twee versies van het boekje bekend.

Klik deze link voor De versie uit de Koninklijke Bibliotheek van Sint Nikolaas en zijn knecht.

Klik deze link voor De versie van Bom uit 1850 van Sint Nikolaas en zijn knecht.

Klik deze link voor De slideshare versie van Bom uit 1850 van Sint Nikolaas en zijn knecht.

Met het bewijs, ook dat wat recentelijk gevonden is, moet men tot de conclusie komen dat Zwarte Piet niet door Schenkman verzonnen is, maar dat hij een voortzetting is van een veel oudere traditie, waarvan veel in de huidige figuur bewaard is gebleven. Niet alleen in het verhaal, maar zeker ook buiten het verhaal van Schenkman om. Nergens in het boek van Schenkman komt de knecht door de schoorsteen. Hij gooit er wel pepernoten doorheen en maakt geraas! (Het leeft in den schoorsteen.) Bestudering van de figuur van Zwarte Piet maakt duidelijk dat Schenkman niet zijn schepper is. Teveel van de kenmerken zijn in dat boekje helemaal niet terug te vinden. We denken hierbij aan het feit dat er vaak sprake is van meerdere Zwarte Pieten, dit is ook al heel vroeg na 1850 het geval. Het feit dat Zwarte Piet vaak met een ketting loopt te slepen en op zoek is naar stoute kinderen (zoals de vroegere zwarte figuren) en niet in de laatste plaats zijn naam Zwarte Piet, die hij ook niet bij Schenkman had. Een ander punt van verschil is dat de bisschop in de maskerades vaak helemaal niet het rode gewaad droeg maar veelal in een witte variant te zien was. Het is niet juist om te zeggen dat de knecht van Schenkman de “Originele” Zwarte Piet is. Hiermee worden wij collectief op het verkeerde been gezet. Zwarte Piet is volledig gebaseerd op de zwarte voorgangers en die zijn niet ineens verdwenen of aan de kant geschoven toen Schenkman zijn boekje schreef. Bestudering van de traditie laat zien dat hij eigenlijk nauwelijks veranderde onder invloed van dat boekje. Onze Zwarte Piettraditie is niet in de laatste plaats op die voorgangers gebaseerd. Dit geldt ook voor de kleding. Het document Zwarte Klaas is Zwarte Piet, legt uit hoe dit zit. Het zou goed zijn als meer mensen over deze kennis zouden beschikken en daar bij het trekken van hun conclusies rekening mee zouden houden. Het steeds weer opduiken van de aloude ketting is, naast het zwarte gezicht, de roe en de zak, evenals de overeenkomsten in het verhaal, waarbij de zak wordt gebruikt om (kleine) zondaars af te voeren (naar de hel of in het geval van Zwarte Piet naar Spanje), hiervan een belangrijk zichtbaar teken. Ook in het wezen van de figuur is het oudere bewaard gebleven. Het is belangrijk te onderkennen dat dit meestal mondeling van generatie op generatie is overgeleverd en mede daardoor juist een heel belangrijke rol speelt voor veel mensen bij de interpretatie van de figuur. Vaak ontkennen tegenstanders dit gegeven pertinent.

Wat precies de redenen van Schenkman waren om zijn boekje te schrijven, blijft misschien wel voor altijd verborgen. Wij weten het niet. Waarschijnlijk lagen er pedagogische of mogelijk zelfs emancipatoire motieven aan ten grondslag en niet de racistische motieven waarvan tegenstanders uitgaan. In het boekje wordt gezegd dat de knecht zwart is. Dat op zich is echter niet vreemd gezien de traditie. Zeker wanneer naar aanleiding van het zwarte uiterlijk het karakter en gedrag van de figuur geïnterpreteerd worden in diverse media zonder daarbij ook rekening te houden met de Nederlandse en Europese geschiedenis van de figuur en deze dan zonder meer als racistisch geduid worden, gaat het mis. Veel te snel wordt door tegenstanders van Zwarte Piet blackface genoemd als uitgangspunt van de figuur terwijl hier dus in heel veel van die gevallen helemaal geen sprake is. Dat er in sommige gevallen schuring heeft plaatsgevonden, is geen reden de hele figuur in al zijn uitingsvormen te veroordelen, zoals nu wel gebeurt. In veel gevallen is het echter gewoon de originele figuur die zich heeft doorgezet. Dit verklaart ook waarom mensen over het algemeen verbaasd zijn wanneer zij merken dat mensen Zwarte Piet als racistische figuur zien. Dit is geen culturele afasie, maar een terechte zaak. Dit wordt nu nog vaak niet onderkend. Hierdoor worden vanuit de historie acceptabele manieren van weergave van Zwarte Piet onterecht als racistisch geduid. Hier moet veel meer aandacht voor komen zodat dit voor Nederland belangrijke feest met de figuur van Zwarte Piet beschermd kan worden.

Tegenstanders van Zwarte Piet hebben hun eigen geschiedschrijving en duiding van de figuur waarbij het boekje van de heer Schenkman een zeer grote plaats inneemt en de rest van de geschiedenis verzwegen of zelfs ontkend wordt. Het boekje van Schenkman is echter niet de start van de figuur en de bronnen die er zijn, ook voor 1850, laten een heel andere ontwikkeling zien waarbij ook het vergelijk met zwarte pages niet aan de orde is. Gezien het feit dat deze link qua betekenis en context, alsmede qua plaats en tijd geen rol speelt in het Sinterklaastraditie waar de Zwarte en gemaskerde Klazen dit wel doen, moet deze interpretatie van het Sinterklaasfeest op dergelijke gronden als niet houdbaar van de hand gewezen worden.

Wanneer de voorstanders van Zwarte Piet wordt verweten jaarlijks een feest te vieren waarin “de slavernij verheerlijkt wordt”, terwijl dit wordt beargumenteerd vanuit een veel te enge kijk op de geschiedenis van Zwarte Piet, dan kun je niet verwachten dat de andere groep zich aangesproken voelt. Zelfs wanneer je kijkt naar gelijkenissen met blackface, dan maakt dit voor voorstanders nog steeds niet de essentie van dit feest uit. Vooral ook omdat de invloed daarvan sterk overdreven en veralgemeniseerd wordt en voor veel mensen nooit een rol heeft gespeeld. Het feest, de figuur van Zwarte Piet en de mensen die het elk jaar met overgave vieren worden hiermee absoluut tekort gedaan. Iedereen wil dat zijn geschiedenis, zij het groot of klein, gekend en gewaardeerd wordt. Negeren werkt niet. De nadruk die tegenstanders leggen op het koloniale verleden en de slavernij maakt dit duidelijk. Gezien het feit dat het Sinterklaasfeest zo diep verankerd ligt, is het belangrijk, juist in het kader van het komen tot een oplossing, dat dit erkend wordt.

Naast dit alles moeten we ons bewust zijn van de rol die de Reformatie gespeeld heeft als het gaat om de ontwikkeling van Sinterklaas en zijn zwarte begeleider in het Sinterklaasfeest. Dit wordt uitgelegd in de volgende paragraaf.

De Reformatie

Tijdens de reformatie wilde de nieuwe protestantse religie en zijn kerken alles uitroeien wat Rooms Katholiek was. Sint Nicolaas en zijn begeleider waren daarom verboden in deze periode. Het is interessant om op te merken dat men er nooit in geslaagd is het feest uit te roeien. Op het beroemde schilderij van Jan Steen zien we niet Sint en zijn begeleider zelf, maar wel allemaal symbolen die hen vertegenwoordigen. De Sint (een taaipop in de vorm van een bisschop in de handen van het kleine meisje) en de begeleider (vertegenwoordigd door de roe in de schoen van de jongen die zijn zus hem laat zien.) Op de achtergrond zien we de oude vrouw wenken naar iemand die voor ons onzichtbaar is, maar die hoogstwaarschijnlijk bonst of rammelt in het kader van het Wild Geraas.

Vaak wordt beweerd dat de moeders deze traditie voor hun kinderen bewaarden. Dit is heel goed mogelijk omdat dat is hoe het door de eeuwen heen waarschijnlijk gegaan is. Vaak is het feest niet meer zo zichtbaar in deze tijd. (Maar het is er wel, zoals Arnold Jan Scheer heeft aangetoond). Waarschijnlijk is het in Nederland zo dat het feest is blijven bestaan juist omdat er zoveel tegenstand van de kerk was. Het heeft iets van burgerlijke ongehoorzaamheid tegen wat mensen als onredelijke bemoeizucht beschouwden.

Vermenging van Sint Nicolaas en zijn begeleider

Het is interessant om op te merken dat een heidense begeleider van de Sint kennelijk nog erger werd gevonden dan een Rooms Katholieke heilige, en hoewel hij niet verdween vermomde hij zichzelf wel. Vaak nam hij de naam van Sint Nicolaas aan op een of andere manier (bijvoorbeeld: Stapklas, Ruklas, Clas Bur, Hell-Niklas and Klaaskerel (Janssen) of alleen Klaus, Klaas of Sinterklaas). Vaak combineerde hij de twee functies van de Sint en de begeleider. Zelfs zo dat vaak gedacht wordt dat alleen de Sint nog over was. Maar zo was het helemaal niet. Mensen die “zijn kenmerken kenden” herkenden hem altijd aan zijn zwarte gezicht, de roe, de ketting en de zak of de mand. In Nederland kennen we wat de “Zwarte Sinterklazen” worden genoemd in Amsterdam en er is een tekening van de “Zwarte Sinterklaas van de Veluwe”.  Bij nadere beschouwing zien we echter onmiddellijk de ketting, het zwarte gezicht, de verlengde! roe en het tamelijk kleine! mandje dat waarschijnlijk kooltjes bevat. Ook zijn uiterlijk en kleding symboliseren het donker. Recent is ook een Zwarte Klaas ontdekt die nog beschreven en getekend wordt in het boekje De Orgelspeler van F.H. van Leent uit 1881. Verder kennen we een Sinterklaasgedicht uit 1802 waarin hij rondloopt met een ketting en wordt uitgelachen. Niet echt eerbied voor de heilige dus en de bejegening is veel meer passend voor zijn begeleider. Hier moeten we dus serieus rekening houden met het feit dat deze Sint Nicolaas in feite de begeleider in vermomming is. In de twee tekststukjes hieronder valt het volgende op: Sinterklaas wordt als lolbroek gezien. Ook hier is het belangrijk rekening te houden met een vermenging met de donkere helper. Tevens wijst de beschrijving van de Zwarte Klazen erboven, waarin een hels kabaal wordt gemaakt (wild geraas!) en naar Stoute kinderen wordt gezocht, op die vermenging. Hiervan wordt in diverse bronnen melding gemaakt en dit verklaart ook waarom er zo’n groot bezwaar was tegen deze vorm van vieren. De geschiedenis maakt echter duidelijk dat zich dit tot in de huidige tijd gewoon heeft voortgezet.

http://www.beleven.org/feest/sinterklaas

 

Zy laggen om zint Nicolaas
Die met een ketting loopt,
En maakt een drommels groot geraas

uit: Het vrolyk Catootje. S. en W. Koene, Amsterdam 1802 (2de druk)

 

 

 

Foto

Foto

De zwarte Sinterklaas van de Veluwe: Bij nadere beschouwing zien we echter onmiddellijk de ketting, het zwarte gezicht, de verlengde! roe en het tamelijk kleine! mandje dat waarschijnlijk kooltjes bevat. Ook zijn uiterlijk en kleding symboliseren het donker. Deze tekening is gemaakt door: Gait Mulder van Wessinge en te vinden op p. 459 van  Friese volksgebruiken weerspiegeld in Europese Folklore door D.J Van der Ven

Foto

Foto

Foto

Sinterklaas wordt in dit stuk als lolbroek gezien. Ook hier is het belangrijk rekening te houden met een vermenging met de donkere helper. Tevens wijst de beschrijving van de Zwarte Klazen erboven, waarin een hels kabaal wordt gemaakt (wild geraas!) en naar Stoute kinderen wordt gezocht, op die vermenging.

Hieronymus van Alphen

Een andere bron is een Sinterklaasgedicht uit ongeveer 1778 van Hiëronymus van Alphen. Hij schreef een boek met kindergedichten dat een Sinterklaasgedicht bevat. Dit boek werd uitgegeven tussen 1778 en 1782. Het is mogelijk dat hij nog steeds wat onduidelijk was over waarnaar hij verwees omdat het Sinterklaasfeest zo lang verboden was. Er zijn echter een paar dingen die “kenners” onmiddellijk op het goede spoor zullen zetten: namelijk de namen Klaasje (voor Sint Nicolaas), Pietje en de verwijzing naar de zwarte man (een soort van boeman, een van de andere invloeden op de huidige Zwarte Piet). Dit gedicht is ook opgenomen in het boek Sinterklaasgedichten (Bas, de en Bijl).

Foto

Klaasje en Pietje

klaasje
 
Pietje, zo gij niet wilt deugen,
 
Dan verschijnt de zwarte man.
 
pietje
 
Klaasje foei, dat is een leugen!
 
Laat hem komen, als hij kan.
 
Die aan zulk een man gelooft,
 
Is van zijn verstand beroofd.

Mattheus van Heijningen Bosch

In 2013 kwam de volgende informatie uit Groningen aan het licht. Het is opmerkelijk dat de schrijver van dit stuk niet schijnt te weten dat de Zwarte Piet figuur die hier beschreven wordt alleen maar een ander soort maskerade draagt dan de Zwarte Piet zoals wij die nu kennen. Hoe dan ook, het is interessant om te lezen en beschrijft een herinnering van Matheus van Heyningen Bosch die op bezoek gaat bij zijn Grootmoeder op Sint Nicolaasavond toen hij ongeveer zeven jaar oud was (ca. 1780) Hij beschrijft een bezoek van een monsterlijke persoon in een koeienhuid met hoorns en kettingen (die we ook bij andere begeleiders van de Sint zien.) Verder is het dragen van een “scherbilskop” ook een vorm van maskerade. Op deze website staan nog meer plaatjes van figuren die herkend worden als begeleiders van de Sint voor 1850 in de provincie Groningen. Het plaatje links is ook in Rotterdam gebruikt in een advertentie. Daar wordt hij echter Sint Nicolaas genoemd door de schrijver van dit stuk, Henk van Benthem, omdat hij lijkt op de Sint Nikolaas in het boek: “De beminnelijke Gerrit.” Omdat we weten dat de figuren van Sint en Piet vaak versmolten waren voor 1850 is het goed om daar in dit geval ook rekening mee te houden. Zowel de figuren links als de figuur rechts zien er uit alsof ze een maskerade dragen. Tevens valt de mooie kleding op en de kraag en de hoed met veren. De invloed hiervan op de kleding van Zwarte Piet moet zeker meegenomen worden daar hij een voortzetting is van deze gemaskerde klazen alsook van de Zwarte Klazen die een meer morsig uiterlijk hadden.

Foto

Foto

Gebelskop en grimeren of zwart maken

Dit is een beschrijving van hoe een “scherbilskop” of “Gebelskop” (een veel voorkomende vorm van maskerade die ook bekend is bij begeleiders van Sint Nicolaas door heel Europa) in het Saxische dialect van Groningen, eruit zag. Overigens gaat het maskeren van gezichten en ook het zwart maken veel verder terug. Er wordt gedacht aan een Germaanse basis voor dit gebruik omdat het woord waar het van afstamt ook Germaans is. Zie de uitleg hier. Meer over dit gebruik hier en hier. Scroll naar beneden voor de hele uitleg bij die link.

Foto

Deel van een Gebelskop opgegraven in de 6e eeuw voor Christus in Middelstom.
Alberdingk Thijm

Hij beschrijft een herinnering uit 1828 van een Sinterklaasfeest waarbij al iemand de zwarte begeleider van Sint Nicolaas speelde. (Gezien het belang van deze bron, moet deze spoedig fysiek in de openbaarheid worden gebracht. Tot nu toe is er slechts naar verwezen, een actuele weergave van het betreffende document ontbreekt echter.) Het kan zijn dat iemand zich verkleed had met gekroesd haar en een zwart gezicht, net als de Sint doet met zijn lange witte haar en baard. Of het zou een echte persoon met een donkere huidskleur kunnen betreffen. Hij geeft ook aan dat deze begeleider niet alleen bij de Arata’s langskomt waar Alberdingk op bezoek was, maar ook bij andere mensen.

Alberdingk Thijm veronderstelt dat de zwarte begeleider een bedenksel is van mensen “geboren uit de behoefte aan contrast.” Er is echter geen sprake van een fysieke Sinterklaas en het kan goed zijn dat ook hier sprake is van een Zwarte Klaas, maar misschien al in een pak en kraag en hoed met veer zoals dat bij de gemaskerde Klazen voorkwam. Op deze website wordt uitgegaan van de associatie met de midwintersymboliek. De begeleider is altijd op een of andere manier aanwezig geweest in het Sinterklaasfeest en is een voortzetting van een eeuwenoude traditie net als in andere delen van Europa. Omdat de grenzen en de overheid nogal varieerden voor 1831 is het onlogisch om de ontwikkeling van deze figuur in de omringende landen buiten beschouwing te laten.

Bernard van Meurs

Uit het oogpunt van deze website is het volgende gedicht bijzonder interessant. Het is in 1894 gepubliceerd en bevat een herinnering van Bernard van Meurs uit zijn kindertijd en hij geeft ook aan dat het meer dan vijftig jaar geleden gebeurd is, dat betekent in of voor 1843. Dit is zeven jaar voordat Schenkman waarschijnlijk zijn boekje Sint Nikolaas en zijn knecht publiceerde. Dit komt overeen met het feit dat Bernard in 1843 acht jaar oud was en het is rond die leeftijd dat de meeste kinderen hun geloof in Sint Nicolaas en Zwarte Piet verliezen.

lVanwege de titel  “Chriestne Zielen!” zal het niet snel als Sinterklaasgedicht herkend worden, maar het is het zeker! Ook is het gedicht niet zo makkelijk toegankelijk omdat het geschreven is in het dialect van de Betuwe, een gebied in de provincie Gelderland.

Heel interessant is dit gedeelte:

s Aovends goeng weer ’t spul beginnen.
’t Joeg mien wel ‘en schrik op ’t lief
Dâ gerammel met de ketting;
maor toch was ‘k op mien kievief:
Went ik trok ‘en bietje ien twiefel
de echtheid van den Sinter Klaos,
En gen zier meer kos ik gleuven
aon zien knecht den Pieterbaos.
‘Stil!’ – riep vaoder bang tot moeder –
‘Heurde ‘m?…Daor kumt Pieter aon!…’
Maor ze kniepten saom ‘en eugske,
en dâ dee mien veul verstaon.
Boems! d’r valt ‘en roei, en strompelt
Pieter brommend uut de kas…
Gauw zag ‘k aon zien kromme beenen
dat ‘et oome Graodus was..
’s Avonds ging het spul weer beginnen.
Het joeg me wel de schrik op het lijf.
Dat gerammel met de ketting.
Maar toch was ik op mijn qui vive.
Want ik trok een beetje in twijfel
de echtheid van de Sinter Klaas,
En geen zier meer kon ik geloven
aan zijn knecht de Pieterbaas.
“Stil!” riep vader bang tot moeder –
Hoor je hem?….Daar komt Pieter aan!…
Maar ze knepen samen een oogje dicht
en dat deed me veel verstaan.
Boem! daar valt een roe en strompelt
Pieter brommend uit de kast.
Al snel zag ik aan zijn kromme benen
dat het ome Gradus was.
Maskerade, ketting, roe

Vanuit de christelijke en heidense historie gezien, die op deze website het uitgangspunt zijn voor de interpretatie van Zwarte Piet, bevat dit gedicht in dialect drie van de vier kenmerken van de begeleider van Sint Nicolaas namelijk de ketting, de roe en het feit dat er sprake is van een maskerade hetgeen duidelijk wordt omdat de jonge Bernhard zijn oom alleen maar aan zijn benen herkent. Het is ook interessant om te zien dat ketting en roe in handen zijn van Piet. Er is ook sprake van een Sinterklaas die ’s nachts nog langs komt, de legendaire Sinterklaas hoogstwaarschijnlijk. Ook is de maskerade (van het ook bij de Sinterklazen genoemde zwarte gezicht misschien wel) bij deze Piet aanwezig of is er sprake van een regionale variant of een Zwarte Klaas. De dichter Bernhard van Meurs heeft echter geen moeite hem als dezelfde figuur te zien als Zwarte Piet.

In de rest van het gedicht worden de schoorsteen en Spanje ook genoemd.

Nieuwe informatie

Er wordt niet specifiek vermeld waaruit de maskerade die gebruikt is bestond, maar gezien het feit dat het niet genoemd wordt, kun je ook opmaken dat het de eenvoudigste en meest voorkomende vorm is geweest die er was: een zwart gezicht. Uit dit gedicht kan dat niet met zekerheid worden opgemaakt. Omdat er echter nog zoveel ten aanzien van het Sinterklaasfeest verborgen ligt in de archieven en ook het feit dat stukjes geschreven in verschillende dialecten, ook door gewone mensen, een breder beeld kunnen opleveren van de maskerades die gebruikt werden, is het veel te voorbarig om te concluderen dat alles over het Sinterklaasfeest en dus ook over de herkomst van Zwarte Piet al bekend is. Zoals ook hiervoor gezegd:

Bewijs uit omliggende landen kan niet zomaar aan de kant worden geschoven en moet meegenomen worden in de interpretatie van Zwarte Piet. Na het volgende gedeelte wordt een aquarel uit Wenen bekeken.

Limburgse pastoor beschrijft zwarte knecht (1840)

De Limburgse pastoor H. Welters schrijft in 1877 over het feest in zijn kindertijd: In elk goed geordend gezin zal Sinterklaas op bezoek komen of een spoor nalaten. In de schoorsteen wordt een ladder getekend waar hij langs af kan dalen. Onderaan staat haver voor het paard. “Als het liedje gezongen is, nadert de heilige man in plechtgewaad met zijn trouwe knecht…gelukkig is de stoute knaap zo hem de zwarte knecht niet terdege afranselt of in de wijden zak stopt.” Louis Janssen die dit beschrijft in zijn boek Nicolaas de duivel en de doden (1993) geeft aan dat dit moderne feest dus kennelijk al in de jaren veertig van de negentiende eeuw zijn vorm had gekregen. Het zal ook al eerder zo gevierd zijn. Hij vermoedt een herkomst uit Oostenrijk. Uit Wenen kennen we een aquarel waarop het feest met de zwarte metgezel op Oostenrijkse wijze wordt uitgebeeld, zie hieronder.

Harme Bevoort

Harme Bevoort is een dichter uit de handelsstad Enkhuizen. Hij was beroemd in zijn stad. Hij leefde van 1801 tot 1874. Hij schreef een gedicht met de titel Sint Nicolaas. Van de eigenaar van deze website is vernomen dat hij het gedicht rond 1850 in een schriftje heeft geschreven om het aan zijn verzameling toe te voegen. Waarschijnlijk is het eerder geschreven. Het kan zijn dat gegevens omtrent eerdere publicatie verloren zijn gegaan omdat dit vaak in pamfletvorm gebeurde. Interessante details staan in het volgende vers:

Gerust kunt ge u nu buiten wagen
Geen zwarte kop
Met huiden om het lijf geslagen
En hoornen op.
Geen ketens ramm’len langs de keijen
Als van een beer,
Gij hoort geen deur, geen schot rammeijen
Geen angstkreet meer.

In dit gedicht, in dit vers, staat – en dit is belangrijk: de verwijzing naar een zwarte kop (gezicht) als de maskerade. Ook zien we de huiden en de hoorns die ons doen denken aan de monsterlijke figuur beschreven door Mattheus Van Heijningen Bosch in 1780 en van vergelijkbare figuren zoals Krampus. Ook Knecht Ruprecht wordt wel met hoorntjes afgebeeld.

Verder zijn de kettingen aanwezig zoals wel vaker als de begeleider van de Sint beschreven wordt. Het is duidelijk dat het hier een voorganger betreft. Deze beschrijving van de begeleider van Sint Nicolaas grijpt terug op de oudere traditie van figuren met een zwart gezicht naast de Heilige. Het gedichtje ademt de sfeer van een handelsstad en beschrijft de plaatselijke situatie goed als het gaat om de winkels en de nering of bakkerij van meester Lont, waar dit figuur kennelijk zeer bekend was, net als in Groningen! Het is geen wonder dat men al gauw over ging tot de Zwarte Klazen, die uiteindelijk veranderden in Zwarte Piet met daarnaast de fysieke Heilige Nicolaas als bisschop. Het is jammer dat dit nu tot zoveel commotie leidt.  Een volledige kijk op de geschiedenis van Zwarte Piet biedt veel mogelijkheden om te komen tot een niet controversiële figuur. Zeker wanneer het zwarte gezicht, kleding en gedrag in verband wordt gebracht met deze veel oudere traditie.

 

Foto

Een speculaasplank uit Frankrijk. Het figuur in het midden lijkt op de monsterlijke figuren die hier beschreven worden. En de figuur rechts lijkt wel op een Zwarte Piet met zijn kraag. Maar wie zit er boven op dat onbekende monster?

Speculaasplank

Xaver von Paumgarten 1820

Het is heel interessant om deze aquarel te bekijken. Het hangt in het historische museum in Wenen. Het beeldt Krampus uit samen met Sint Nicolaas. Ook in Krampus zien we het zwarte gezicht/de zwarte kop. Zoals we hebben gezien in de bovenstaande beschrijvingen gingen ook in Nederland Krampus-achtige figuren (met huiden en hoorns, kettingen en soms ook met roe en zak) rond. Als je goed kijkt zie je de benen van de tienjarige zoon uit de mand van Krampus omhoog steken. Mee in de zak! Deze vorm van vieren met een fysieke Heilige Nicolaas is waarschijnlijk vanuit Oostenrijk hier naar toe gekomen zegt ook Louis Janssen.

 

Foto

De combinatie van Kerst en cadeautjes met Sint Nicolaas zien we in deze Aquarel. De Duitse zakenman Carl Baumann kwam rond 1800 naar Wenen, trouwde daar een vrouw en woonde met haar en hun zes kinderen aan de Weihbuggasse 10. In 1820 schilderde een vriend van de familie het feest: De boom staat in het midden van de tafel. De vader heeft zichzelf verkleed als Krampus en de tien jaar oude zoon zit in de mand. De moeder speelt Sint Nicolaas. Maria van vier en Alexander van zes kijken met verbazing naar de mooie boom. De grote zussen Rosalia, Ida en Wilhelmine staan welgemanierd aan de rechterkant.

Voorlopige conclusie

Uit de beschrijving van Bernard van Meurs toen zijn oom Pieter verbeeldde kun je de conclusie trekken dat de Pieterbaas die hij uit de kast zag komen er niet zo eng uitzag als die in de andere bijdragen beschreven worden. Het is mogelijk dat een verandering naar een vriendelijker figuur al eerder heeft plaatsgevonden en ook te maken had met de keuze van de ouders hierin. De Zwarte Klazen kunnen hiervan een uiting zijn. Het is een feit dat er inmiddels veel verschillende bronnen zijn die wijzen op het bestaan van een begeleider voor 1850 en/of de dubbelrol van Sint en begeleider ineen. Harme Bevoorts verwijzing naar een begeleider van Sint Nicolaas met een zwart gezicht die duidelijk een voorganger is van Zwarte Piet is ook belangrijk omdat mensen die zich tegen de figuur verzetten er over het algemeen van uitgaan dat deze voorgangers niet in Nederland voorkwamen, voorgangers geen zwarte kop/gezicht hadden of dat dit alleen uit een paar roetveegjes bestond. Dit is echter niet terecht, ook Schenkman had hier weet van. Dit nog afgezien van het feit dat de invloed van Schenkman op Zwarte Piet bij lange na niet zo groot is geweest als tot nu toe is aangenomen. Het op deze wijze zwart maken van het gezicht is dus geen onderdeel van blackface, maar een oude Europese traditie. Zolang de figuur van Zwarte Piet met zorg gespeeld wordt en uitingen die wel ontleend kunnen zijn aan blackface zoals het spreken met een accent dat doet denken aan het accent van donkere mensen in plaats van de holle stem zoals die bedoeld is en het schminken van dikke rode lippen tot ver buiten de lipgrens (waarbij dat laatste het meest op merchandise voorkomt en meestal niet bij de huidige en vroegere Pieten op straat) is een Zwarte Piet volkomen acceptabel qua historisch uiterlijk en blijft het zwarte gezicht in zijn oorspronkelijke, niet beladen betekenis over, en dit is gezien de betekenis in het Sinterklaasfeest als Midwinterfeest belangrijk. Het is dan ook niet gewenst en onnodig, met kennis van de betekenis en gebruik, dit te verwijderen. Wanneer men dan ook nog zorg besteed aan de diversiteit in het gedrag van Zwarte Piet met een goed besef van zijn historie kan deze figuur binnen het Sinterklaasfeest gewoon zijn rol blijven vervullen en mee evolueren langs normale lijnen en niet langs lijnen waarin onterecht sprake is van het inherent racistisch zijn van Zwarte Piet. Deze beschuldiging is pertinent onjuist.

[/vc_column_text][/mpc_tab][mpc_tab title=”Kenmerken” tab_id=”1717864880-2-27″][mpc_textblock content_width=”100″]Er zijn vier kenmerken te onderscheiden voor de begeleider van Sint Nicolaas.

1. Zijn maskerade met het zwarte gezicht als de goedkoopste vorm.
2. Zijn ketting
3. Zijn zak of mand soms gevuld met kooltjes. In Nederland zitten de pepernoten en cadeautjes in de zak.
4. Zijn roe.
verder spelen ook vaak huiden en/of hoornen een rol.

Ten eerste zijn maskerade:

In Europa waar vooral mensen met een lichte huidskleur woonden was het zwartmaken van het gezicht met roet heel handig om jezelf te camoufleren. Zo viel je niet op in het bos, vooral ’s nachts niet. Het wordt nog steeds gebruikt in het leger. Deze vorm van camouflage hadden de mensen direct bij de hand: ze hoefden alleen hun hand door de houtskool van een gedoofd vuur te halen en ze hadden het perfecte middel om hun gezicht zwart te maken. Het werkte uitstekend. Dit zwartmaken heeft zijn plaats gekregen in de tradities van de verschillende stammen. Dit is het zwart dat we nog altijd kunnen herkennen in Zwarte Piet. Het donker en licht dat weergegeven wordt in Sint Nicolaas en Zwarte Piet heeft te maken met de midwinterzonnewende. Het Sinterklaasfeest is van oorsprong een midwinterfeest.

Ten tweede zijn ketting:

 

Met de toevoeging van Sint Nicolaas wilde de kerk het heidendom en zijn tradities uitwissen. Dat was makkelijker gezegd dan gedaan omdat oude tradities erg taai bleken en mensen ze niet vrijwillig op wilden geven. Om nu te laten zien dat het christendom dominant was en de heidense figuur (die volgens de kerk de duivel voor moest stellen, maar dit overigens niet was!) moest deze zijn onderdanigheid aan de heilige tonen door een ketting te dragen. Het is interessant om te zien dat de donkere helper altijd populair bleef bij de arme en onderdrukte mensen. Zij zagen in hem degene die achter de rug van de christelijke heilige rare gezichten trok en zo kerk en overheid op de hak nam. Ook herkenden zij in hem nog steeds hun heidense held die vrij en vrolijk was (Renterghem).

Ten derde zijn zak of mand:

Soms met kolen gevuld (om zich zwart te kunnen maken, of in de schoen te stoppen) maar ook wel gebruikt om kinderen in mee te nemen of jonge stoute tienermeisjes, of zondaren die naar de hel gingen. Later werd de hel veranderd in een plaats waar ze heropgevoed zouden worden (In Nederland is dat Spanje!!). De overeenkomsten voor wat betreft de functie van de zak in alle Europese tradities is groot. In Nederland zitten tegenwoordig de pepernoten en cadeautjes in de zak.

Ten vierde zijn roe:

Een symbool van vruchtbaarheid uit heidense tijden. Dit is nog steeds zichtbaar als vruchtbare jonge vrouwen met de roe worden geslagen zoals dat in andere regio’s gebeurt en ook op de Waddeneilanden nog een rol speelt. In Nederland wordt de roe officieel niet meer gebruikt, maar in traditionele Sinterklaasliedjes wordt hij nog steeds genoemd. Ook inpakpapier is er vaak mee versierd net als met andere symbolen uit de Sinterklaastraditie. En ook nu de roe geen grote rol meer speelt, worden kinderen in de aanloop naar het feest vaak gewaarschuwd lief te zijn omdat ze anders geen cadeautjes krijgen. Op die manier is de roe er eigenlijk nog steeds. Sint en Piet zelf kan het niet meer schelen of de kinderen stout zijn of lief! Dat zeggen ze ook tegen de volwassenen als ze het horen! Misschien een idee om de roe (omdat ie dus nog wel in beeld is) ook van betekenis te laten veranderen.

NB: Andere kenmerken van de Compaan van Sint zijn vaak huiden en hoorns. Soms is het zo dat een figuur alle kenmerken van de helper heeft en toch Klaas of Sinterklaas genoemd wordt. Hoe dit zit wordt verklaard in de tab Begeleiders van de Sint in Nederland onder  “Vermenging van Sint Nicolaas en zijn begeleider“.en onder het kenmerk: duorol.

In Nederland heeft Zwarte Piet nog steeds een zwart gezicht en draagt meestal een zak. Een ketting zie je vrijwel nooit meer. Op televisie wordt de roe niet meer gebruikt. Er zijn echter ook nog genoeg plekken waar de roe nog gewoon tijdens de intocht of op huisbezoeken wordt meegedragen. De roe wordt verder gewoon genoemd in liedjes en gebruikt als decoratie op allerlei merchandise.

Foto

Hier zien we het donkere gezicht en de zak in Knecht Ruprecht uit Duitsland.

Hier zien we het donkere gezicht, de zak, de roe en de ketting in Hans Trapp uit de Elzas in Frankrijk.

Foto

En bij Hausecker uit Luxemburg herkennen we het donkere gezicht, de ketting, de zak en de roe.

[/mpc_textblock][/mpc_tab][mpc_tab title=”Zwart of niet” tab_id=”1717867948435-2-6″][mpc_textblock content_width=”100″]De knecht is en was niet zwart…of toch wel…

Om in de Zwarte Pietendiscussie aan te tonen dat de knecht van Sint toch echt niet zwart was, of tenminste dat daarvan geen beelden bekend zijn, wordt door tegenstanders soms gebruik gemaakt van een of twee plaatjes uit de volgende centsprent die dan als datum 1850 meekrijgt. Deze datum is nog niet geverifieerd. Een soortgelijke prent heeft als datum 1830. Enig onderzoek wijst uit dat het hier gaat om een van oorsprong Belgische prent. Dit blijkt ook uit het feit dat Sint op een ezeltje rijdt, hetgeen daar en in Frankrijk gebruikelijk is. Verder gaat het hier om Père Fouettard ook wel Vader Geselaar genoemd. Deze heeft hier wel een heel bijzondere hoed op en een enorm lange neus, hetgeen op een maskerade wijst. In de Nederlandse vertaling wordt gesproken over Zwarte Knecht en dat is logisch omdat het zo, waar mogelijk, aangepast wordt aan de Nederlandse situatie. We zijn deze figuur echter ook wel eens tegengekomen terwijl hij als Saint Nicolas of Saint Fouettard wordt aangeduid. Aangezien het hier echter Père Fouettard betreft en van hem bekend is dat hij wel degelijk een zwart gezicht heeft, kan ook dit wel weerlegd worden. Deze prent is geen bewijs voor het niet bestaan van de zwarte knecht. In hoeverre de keuze van de tekenaar en drukker voor deze uitvoering te maken heeft met de stand van de drukkunst voor zulke centsprenten, zal hierover misschien ook meer duidelijkheid kunnen geven.

Foto

Foto

Foto

En nog een prent met Pere Fouettard:

Foto

Pere Fouettard in verschillende gedaanten. Let ook op plaatje vijf en zes.

[/mpc_textblock][/mpc_tab][/mpc_tabs][/vc_column][vc_column width=”1/3″][vc_single_image image=”216″ img_size=”full” alignment=”center” style=”vc_box_rounded” onclick=”link_image” css=””][/vc_column][/vc_row]