Roe/Gard/Gart


De roe of gard is een vast onderdeel van het Sint nicolaas feest (naast zwart gezicht, zak en ketting) en alhoewel door pedagogen in de ban gedaan als attribuut nog steeds goed bekend. De roe wordt vaak als strafwerktuig gezien, waarbij er soms mee achterna gezeten of geslagen werd, maar vaker nog werd een roe in een schoen gestoken ten teken van straf of als teken dat men te oud was om cadeautjes te krijgen. In dit laatste geval werd iemand soms ook afgezouten waarbij een zakje zou in de schoen werd achter gelaten. De roe staat ook voor vruchtbaarheid, iets dat zeer zeker een rol speelt in het Nederlandse Sint Nicolaasfeest waarbij deze als goedhuwelijksman (goedheiligman) bekend stond. In de samenvloeiing van de begeleider van Sint Nicolaas en Sint Nicolaas zelf is deze andere betekenis ook belangrijk. In andere Europese landen zien we het gebruik van de roe als vruchtbaarheidssymbool nog sterker terug.

Een symbool van vruchtbaarheid uit heidense tijden ook. Dit is nog steeds zichtbaar als vruchtbare jonge vrouwen met de roe worden geslagen zoals dat in andere regio’s gebeurt en ook op de waddeneilanden nog een rol speelt. In nederland wordt de roe officieel niet meer gebruikt, maar in traditionele Sinterklaasliedjes wordt hij nog steeds genoemd. Ook inpakpapier is er vaak mee versierd net als met andere symbolen uit de Sinterklaastraditie. En ook nu de roe geen grote rol meer speelt, worden kinderen in de aanloop naar het feest vaak gewaarschuwd lief te zijn omdat ze anders geen cadeautjes krijgen. Op die manier is de roe er eigenlijk nog steeds. Sint en Piet zelf kan het niet meer schelen of de kinderen stout zijn of lief! Dat zeggen ze ook tegen de volwassenen als ze het horen!  Hoewel de roe niet meer als bangmaker wordt ingezet, kan hij wel als accessoire meegedragen worden. Een teken ook van waar de figuur van Zwarte Piet vandaan komt.

NB: Andere kenmerken van de compaan van Sint zijn vaak huiden een hoorns. Soms is het zo dat een figuur alle kenmerken van de helper heeft en toch Klaas of Sinterklaas genoemd wordt. Hoe dit zit wordt verklaard in de tab Begeleiders van de Sint in Nederland onder  “Vermenging van Sint Nicolaas en zijn begeleider”. en bij het kenmerk duorol.

Dit kenmerk komt in de volgende bronnen en onderwerpen voor:

Teksten:
  1. 1316/1657 – Het volksgebruik was echter te diep ingeworteld; en in weêrwil van het verbod heeft later de viering van den St. Nicolaas-avond weder plaats gehad.
  2. 1779 – Op de markt van Sint Niklaas!
  3. 1814 – Dezen brengt hij, in den schoê, ,,Niets dan slechts een’ berken roê – Sint Nikolaas
  4. 1821 – De Bullebak – Kleinen Andries
  5. 1821 (1823) – Dat Sint Niklaas, manhaft, te paard,
  6. 1825 – De heilige gaat rond en reikt de berkenroê – Spanje
  7. 1827 – The similarity between the Italian Beffana (Befana) and the ideal [black!] Sandy Claus of the American children is curious.
  8. 1829 – Nu trad de gewaande Sint Nikolaas een paar stappen naderbij en riep nog eens, met eene nagemaakte grove stem: “Zijn er ook stoute kinderen?”
  9. 1835/1840 – Nimmer, nimmer zal ik meer voor Sinter Klaas spelen (zwart momaangezicht)
  10. 1843 (1894) – Boems! d’r valt ‘n roei, en strompelt Pieter brommend uut de kas.
  11. 1873 – Wij hebben weinige dagen geleden, op nieuw St. Nicolaas gevierd
  12. 1880 – Sint Nicolaas-avond – Zwarte knecht/masker
  13. 1883 – Schoorsteenvegersbaas, knecht van Sinterklaas
  14. 1895 – Het doode Paard – W. Metz Tz.
  15. 1897 – Het St. Nicolaasfeest op Texel
  16. 1928 – Hierop staan en liggen het speelgoed, de taai-taaipoppen en suikerbeesten die Sint en Piet ‘gereeje’ hebben.
  17. 1934 – De zevende geschminkte Zwarte Piet
  18. 1810 – Sint Nicolaas Zie eens Mietje!
  19. 1814 – St. Nikolaas en het stoute Mietje
  20. 1850 (voor 1850) – Geen zwarte kop Met huiden om het lijf geslagen En hoornen op. Geen ketens ramm’len langs de keijen
  21. 1802 – … dat men, op den dag, die aan eenen roomschen Heiligen, St. Nikolaas genaamd, gewijd is, kerels verkleedde en zwart maakte, …
  22. 1821 – Al doet uw naam hen beven, Gij komt toch lekkers geven.[…] Dat nooit geen roede uw oog verschrikk’, Maar ’t loon der deugd uw ziel verkwikk’.
  23. 1822 – Waarom, met zoo benaauwden blik, Den schoorsteen ingekeken?… Geen bullebak is hij, geen akelig spook
  24. 1823 – “Met een’ zwaren stap ging hij nu langzaam in de kamer, bleef voor de kinderen staan met ene lage baard, grooten neus en eene gard in de hand.
  25. 1825 – zij zetten elk een’ nieuwen klomp, met hooi en haver gevuld, onder den schoorsteen, en vroegen wel vijf-en-twintig maal aan hun moeder, of zij geloofde, dat St. Nikolaas wat brengen zoude?”
  26. 1827 – en nu zagen wij, zoo wij meenden, duidelijk St. Nicolaas met een zwart gezigt, met eene ruige muts op, en eene zweep en roede in de hand, de deur uitsluipen.
  27. 1831 – “Men doet, namelijk, gelijk ieder weet, Sint-Nikolaas niet slechts verschijnen, om de kinderen vrolijk te maken,[…] met oogen van vuur, met kettingen, met beestenhuiden,
  28. 1834 – Daar speelt Sint Nikolaas de baas, […] Hij heeft een keten aan zijn been; Ik bid u, ga er toch niet heen,
  29. 1844 – of liever sporen daarvan hebben nagelaten, bewijzen de St. Nicolaas-mannen, St. N. varkens, en ander bakwerk; maar ook het geraas maken
  30. 1848 – En dan dat gerammel van ketens en dat geklets op klompen en dat vervaarlijk gebrom en gebrul….. foei!
  31. 1849 – “Ik heb ’t nog niet vergeten, dat hij mij, verleden jaar, in zijn zak wou stoppen en meênemen naar Spanje.”
  32. 1845 – Zie de maan schijnt door de bomen, makker staakt uw wild geraas! (lied en muziek)
  33. 1849 (1852) – De deur slaat open en Sint-Nikolaas treedt in, Al grommend in den baard, die afstroomt van zijn kin; Een masker voor ’t gelaat – afschuwelijk van kleuren…
  34. 1860 – met de groote bisschopsmuts op het hoofd en voor het overige gehuld in een wollenkleed of in een beddelaken, vergezeld van zijnen minder heiligen dienaar, Pluto, Zwarteman, of knecht Ruprecht geheeten.”
  35. 1860 – Menig surprise wordt weêr verwacht
  36. 1860 – Kom, doe dat leelijk mom eens af
  37. 1860 – Misschien komt hij weer met vuurige oogen, met ketenen rammelend, in een beestenhuid… “dat praat ge hun… in nog geen eeuwen uit het hoofd.”
  38. 1820 – Kindereter – dat Sint Nicolaas geschenken bragt en dat hij eenen straffen vent den Kinderëter vooruitzond om te zien of zij zich zoo wel gedragen hadden…
  39. 1850 – Buiten het vertrek horen wij een zwaren stap en eene grove stem. […] Het is een nagemaakte Sint-Nicolaas, een schrikbeeld…
  40. 1860 (1861) – Amsterdammers, als goede Sint Niklaasmannen, […], in den nacht tusschen den 5den en 6den December, de schoenen en korfjes hunner kinderen met vergulde koek gevuld
  41. 1866 – Kreeg je morgen ‘reis een roê?
  42. 1869 – …hadden we kunnen vermoeden dat de angstverwekkende knecht met zijn bokkenfacie en zijn afzigtelijke horens de zoon van vaders oppasser was
Tekstbron:
  1. 1810 – Het leerzame prenteboekje voor kinderen
  2. 1821 – Voorvallen en merkwaardigheden uit het leven van den kleinen Andries
  3. 1850 – Sint Nikolaas en zijn knecht
  4. 1871 – De Volksvermaken
  5. 1895 – Sint Nicolaas vertellingen – W. Mets
Begeleiders:
  1. Hans Trapp
  2. Perchten
  3. Père Fouettard/Saint Fouettard/Vader Geselaar
Foto's:
  1. 1829 – De Nederlandsche kindervriend : in gedichtjes voor de welopgevoede jeugd
  2. 1913 – Sint Nicolaas-optocht door Utrechtse studenten
  3. 1914 – Sinterklaas met zijn Pieten, Bergen op Zoom
  4. 1920 – Piet en Sint te paard, Bergen op Zoom
  5. 1927 – Sinterklaas en Zwarte Piet (huisbezoek)
  6. 1927 – Sinterklaas en Zwarte Piet, school bezoek te Soest
  7. 1934 – Intocht amsterdam , met de zevende Piet
  8. 1935 – Vereniging ‘Sint Nicolaas voor allen’ (Nijmegen)
  9. 1940 – Sinterklaas met zijn Zwarte Pieten, Reek
  10. 1942 – Intocht Sinterklaas, voor de oude Jongensschool, nu Johan Frisoplein
  11. 1942 – Intocht Sinterklaas, voor de oude Jongensschool, nu Johan Frisoplein
  12. 1944 – Intocht Sinterklaas met Pieten
  13. 1944 – St. Nicolaas in de schuilkelder van de school aan de Dominicanenstraat
  14. 1945 – Intocht Eindhoven
  15. 1945 – Sinterklaas bij de Vlisco
  16. 1948 – Intocht Marken , (Foto uit het blad ‘Week in Beeld’)
  17. 1948 – Pieten met maskerade, roe, zak en ketting
  18. 1950 – Aankomst van Sint Nicolaas op het station Vught.
  19. 1952 – Sint-Ignatiuscollege te Amsterdam, (foto uit het blad, Katholieke Illustratie)
  20. 1952 – Sinterklaas en Zwarte Pieten gezelschap
  21. 1952 – Sinterklaas en Zwarte Pieten, Helmond
  22. 1952 – Zwarte Piet en Sint in Eindhoven
  23. 1953 – Sint op de Prins Willem I scouting groep 4 Eindhoven (ketting)
  24. 1960 – Intocht Assen
  25. 1960 – Sinterklaas en Zwarte Piet op school, Oosterpoort, Groningen
  26. 1960 – Zwarte Piet met roe, zak en ketting
  27. 1961 – Intocht Assen
  28. 1963 – Pieten te paard, intocht Bergen op Zoom
  29. 1964 – Intocht Surhuisterveen
  30. 1964 – Portretfoto (Sinterklaas-3 Pieten-2 herauten)
  31. 1965 – Zwarte Pieten, Oranje Vereniging Tivoli, Eindhoven
  32. 1982 – Onderzeedienst Sint Nicolaasfeest
  33. 2012- Ass de Kleeschen haut och bei Iech komm? (Luxemburg)
  34. 2014 – BEFANA CON BARBO
  35. 2014 – Krampus Travisio Italië
  36. 2015 – Tuifltog Sterzing Vipiteno
  37. Intocht in Mill, ca. ?
  38. Sinterklaas en Zwarte Piet (Berlicum)
  39. Sinterklaas en Zwarte Piet op bezoek bij een rooms-katholieke Zeeuwse familie in klederdracht
  40. Sinterklaas en Zwarte Piet op bezoek bij pastoor (Cromvoirt)
  41. 2013 – BELGIE – NIKOLAUS UND HANS MUFF
Films:
  1. 1927 – Sinterklaas en Zwarte Piet (op een Ezel) bezoeken een school
  2. 1929 – Intocht Breda , schimmel op het dek!
  3. 1930 – Intocht Sinterklaas in roeiboot
  4. 1931 – Intocht Sinterklaas Oosterhout met Pieten te paard
  5. 1934 – Intocht Amsterdam
  6. 1934 – St. Nicholas Day In Austria Aka “Little Christmas” In Austria – Long Version
  7. 1941 – Sinterklaas, Zwarte Piet en herauten onder toezicht Duitse bezetter
  8. 1948 – Intocht Deventer
  9. 1948 – Sinterklaas intocht Deventer
  10. 1949 – Aankomst Sinterklaas, Zandvoort
  11. 1949 – Sinterklaas intocht Zandvoort
  12. 1950 – Balikpapan Sinterklaas
  13. 1950 – Intocht Assen (dl.2)
  14. 1950 – Sinterklaas intocht Assen
  15. 1950 – Sinterklaas intocht Tilburg
  16. 1952 – Intocht van Sinterklaas in Amsterdam
  17. 1958 – Sinterklaas in Waalwijk
  18. 1959 – Sinterklaasintocht (plaats?)
  19. 1960 – Intocht Brielle
  20. 1960 – Intocht Sinterklaas, Hoogeveen
  21. 1960 – Sunterklaas intocht Hoogeveen
  22. 1968 – Intocht per trein, Velp
  23. 1969 – Intocht Baarn
  24. 1971 – Sinterklaas met Zwarte Pieten en herauten, Apeldoorn
  25. 1971 – Sinterklaas, Zwarte Pieten, Herauten, Spaanse edellieden Rotterdam
  26. 1975 – Kyllburg Eifel – Der heilige Nikolaus
  27. 1977 – Intocht Sleen
  28. 2010 – Krampuslauf Graz
  29. 2011 – Mikuláš
  30. 2012 – Kyllburg – Der heilige Sankt Nikolaus
  31. 2013 – Nikolaus und Krampus mit Tobias
  32. 2013 – Nikolausandacht Pfarrkirche Haiming
  33. 2014 – Krampus und Nikolaus Hausbesuch
  34. Sinterklaas door de jaren heen in Zeeland
  35. 2011 – Ei ei ei lo ass den Kleeschen hei !!! Luxemburg
  36. 2016 – Het geheim van de Zwarte Sinterklazen (Scheer -Wild Geraas)
  37. 1945 – Léiwe Kleeschen (gudde Kleeschen) – Ons verluere Sprooch – Luxemburg
  38. Krampusumzug 1933 – Habergeiss
Illustraties:
  1. 1775 – Knecht -De nieuwe Sint Nicolaas-prent., Erven de Weduwe Jacobus van Egmont,
  2. 1797-1826 – Volksprent (houtsnede)
  3. 1806-1830 – Ziet Bisschop Sint Niklaas, ô Kindren hier te Paard! (Volksprent)
  4. 1810 – Sint Nicolaas- Zie eens Mietje
  5. 1814 – Sint-Nikolaas
  6. 1829 – Mietje en haar broertje, en andere vertellingen en gedichtjes voor lieve kinderen
  7. 1833 -1855 Volksprent, Sint Nicolaes te paerd gezeten
  8. 1835 – Kinderspelen en vermakelijkheden-momaangezicht Sinterklaas
  9. 1840 – De beminnelijke Gerrit–Roelf Gerrit Rijkens
  10. 1840 – Sint te paard met een roetzwarte knecht als rasechte boeman
  11. 1846 – Sinterklaassjabloon lijkend op Beminnelijke Gerrit
  12. 1869 – Der Niklo (St. Nicolaus) Abend – Kollarz
  13. 1869 – Intocht met donkere figuur
  14. 1870 – Nicolaus ist nicht so schlimm.
  15. 1874 – Als St. Niklaas verschijn ik nu
  16. 1880 – Zwarte/gemaskerde knecht uit Proza en Poezie van Goeverneur
  17. 1881 – Tante Jet als Zwarte Klaas
  18. 1883 – Voor den knecht van Sinterklaas Speelt de schoorsteenvegers baas;
  19. 1885 – Tekening bij de Opera Mikuláš (Tsjechië )
  20. 1885-1890 Sint Nicolaasspel
  21. 1890 – St. Nicolaasspel
  22. 1892 – Sint met bezem-Echo van het Zuiden
  23. 1892 – Sint met roe op paard – Echo van het zuiden
  24. 1895 – Gravure uit het blad ‘Katholieke Illustratie
  25. 1895 – Zwarte Knecht – Het doode paard. W. Mets Tz.
  26. 1900 – De Zwarte Sinterklaas van de Veluwe
  27. 1960 – Vroom & Dreesman reclame – Zwarte Piet met ketting
  28. Belgische Centsprent – knecht
  29. Belgische Centsprent – La saint Nicolas et saint Fouettard
  30. Belgische centsprent – zwarte knecht
  31. jaartal onbekend – Knecht Ruprecht met hoorns
  32. Jr. 80 – Illustratie snoepverpakking jaren
  33. Mikuláš a čert a anděl (Tsjechië)
  34. Sint Nicolaas met Heraut, Centsprent
  35. Veluwse Sinterklaaskerel
  36. 1821 – Sint Nikolaas
  37. 1835 – Illustratie naar schilderij Jan Steen (katholieke versie)
  38. 1849 – plaat 3 Daarop greep hij Alexander aan, lag hem over zijn knie en gaf hem zo’n duchtig pak slagen – Sint Nikolaasvertellingen (Van Schaick)
  39. 1850 – Sinterklaas (Kindervreter)
  40. 1850 – In plaats van wat moois, eene roede. In plaats van een vrolijk gezicht…. tranen;…
  41. 1762 – Maria Christina van Oostenrijk (1742-1798)
Postkaarten:
  1. Hier Saint Nicolas genoemd
  2. Kerstman met roe (Finland)
  3. Kind doet Krampusimitatie
  4. Krampus
  5. Krampus (met cape) zittend op schoorsteen
  6. Krampus kijkt door het raam
  7. Krampus meisjes fruit winter
  8. Krampus op de schoorsteen
  9. Nikolo und Krampus (Ernst Kutzer)
  10. Père Noel bij de schoorsteen (2 maal)
  11. Sint met roe (1)
  12. Sint met roe (2)
  13. Sinterklaas postkaart jaren 60
  14. Nederlandse tekst, waarschijnlijk buitenlandse postkaart
Schilderijen:
  1. 1665 – Het Sint Nicolaas Feest (2)- Katholieke Versie
  2. 1670 – Het Sint Nicolaas Feest (1) – Protestantse Versie
  3. 1685 – Richard Brakenburgh / ‘Het Sint Nicolaasfeest’
  4. 1703 – Feestelijkheden van Sint Nicolaas , Matthijs Naiveu
  5. 1770-1825 St Nicolaas Avond van S.A. Krausz
  6. 1870 – Pieter-mijn-knecht van Gaetano Chierici
  7. Sint Nicolaasspel met geschenken in de manden
  8. 17de eeuw – ‘Aquarel’ Cornelis Dusart.
Share